सावन महिना थियो।गर्मीले त्यो पहाडको बिचमा अडिएको एकटुक्रा खेत पनि ज्यादै तातिएको थियो।बाग्लो मकैबारीको भित्रदेखि आउने तातो हावामा सास फेर्न पनि निकै गार्हो पर्दैथ्यो।बाँधिएको भैसी पनि उकुस-मुकुसमा कहिले सुत्ने कहिले उठ्ने गर्दैथ्यो।म भैसी माथि पानी छ्यापेर खेल्दै थिँए।आमा र अरु दाई-दिदीहरु गाँउको घर जानु भएकोले सल्लेनीमा 'बा' र म मात्रै थियौ। बा'ले बिहान चरनको लागि छोडेका गाईका गोबर सोहोरेर आउनु भा'कोले उहाँको हातै भरि गोबर लागेको थियो।

मोर्निङ स्टार स्कुलको कम्पाउन्डमा भटभटे पसाएँ । मान्छेको जमघट सुरु । “रुसीसांस्कृतिक केन्द्रको कार्यक्रममा पनि तपाईँ हुनुहुन्थ्यो,” इन्दिरा अर्यालले दाबी राखिन् ।

“म नै हो त पक्कै ?” मैले मुस्काउँदै भनेँ ।

“तपाईँ नै हो ।”

मेरो जीउमा बेरिएको साङ्लोको झुत्ता देखाउँदै मैले सोधेँ, “यही साङ्लोले ख्याल गर्नु भा’को होला ह कि ?”

एकाबिहानै चाबहिल चोकमा रमेश विकल उभिइरहनु भएको थियो। अलि ढिलै आउनु हुन्थ्यो, आज यति चाँडै किन आउनु भएछ भन्ने लाग्यो।

निलो आकाशमा टांगिएको त्यो चर्को घामलाई छल्दै प्रकृतिले एक झर्को वर्षाद गरिहाल्यो । अनि पो देख्न पाईयो त प्रकृतिको त्यो अनुपम दृश्य । भर्खरै जन्मिएको सानो बालक झै लाग्ने कोमल घामले राहत दिलाएको थियो गर्मीको प्रसबलाई । चिसो चिसो हावा पनि बयली खेल्दै कहिले त्यो अग्लो बडेमानको टावरलाई चुम्दथ्यो त कहिले बैशंमै ईज्जत गुमाएका तरुणी जस्तै देखिने खजुरका बिरक्त लाग्दा रुखका हाँङ्गाहरू हल्लाउन पुग्थ्यो । छुदाँ पनि दाग लाग्ला झै लाग्ने ती टलक्क टल्किएका नागबेली सडक-राउण्ड बोट वारी-परि मौलाएका दुबोहरू र फूलका बेर्नाहरू पनि आनन्दको सास फेर्दै गरे झैं देखिन्थे ।

घर अगाडिपछाडि ४-४ आना जत्ति चउर, तीन आना जत्तिमा माटोले लगाइको इँटको गारोमा ठडिएको ४ तले घर कर्कट पाताको छानामुनि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको कर्मघर ओतिएको । त्यसको झ्यालढोकाहरू देख्दा हाम्रो गाँउको गढीगाउँका बस्नेत मुखियाहरूको घरको झल्को दिने । अनेक चासो उर्लिरहेको मनसँगै त्यो घरमा म पहिलो दफा भित्रिँदै थिएँ ।

त्यहाँ भएका लुम्रेझुम्रे मान्छेहरूलाई देवकोटाको सन्तान ठान्दै म खिन्न हुँदै थिएँ । तिनीहरू डेरावालाहरू भएको कुरा पछि थाहा भयो । देवकोटाको निजी कोठा, त्यहाँ भएको खाट, टेबल, कुर्सी, दराज, पुस्तकको चाङ, निजी सामान र लुगाफाटा हेर्ने कुतूहलसँगै काठको भर्याङ उक्लँदै थिएँ ।

सर्पिलो पीच फैलिएको थियो, उकालोतिर। यो उकालोको नाउँ के हो?

उक्त कार्यक्रमका आयोजकहरू जगत नवोदित र किसन राईसँग चिनाजाना साट्यौँ । बृटिशसेनामा कार्यरत लाहुरेहरूको पहलमा उक्त संस्था गठन र सञ्चालन भएको रहेछ । आर्मीम्यानले अत्याधिक समय बन्दुक र गोलीगट्ठा खेलाउनु, खेलकुद र नाचगानमा बिताउँछ । तर त्यस्तो दैनिकी, सङ्गत र परिवेशको बावजूद साहित्यजस्तो ओथ्रे (जो कोठाको सीमित घेरामा कुँजिएर गरिने) काम रुचाएको बुझ्दा मैले अनौठो मानेँ र गर्वले म फुलिएँ । अचेलका पल्टनेहरू पल्टने जीवनमा सैनिक तालिम, काम, खेलकुद र नाचगानमा प्रतिभा देखाएर फुली भिर्न र स्टरलिङ पौन्ड कमाएर पहराजस्तो मुन्डा घर ठड्याउन मात्र लालायित र सीमित छैनन् र उनीहरू पैसा तुलाउने वा भौतिक उन्नतिको सेखी गर्ने मात्र नभएर अस्तित्व र अमरताप्रति पनि लालायित छन् । जिन्दगीको अर्थ र जिम्मेवारी खोज्ने क्रममा लाहुरेहरूमा उब्जिएको यो सोच मजस्तो अस्तित्ववादी र अमरताको लोभीले सर्काउनु चुकिनँ । उनीहरू यस्तो हुनुमा अचेल शिक्षित केटाहरू भर्ती हुनाले पनि हो ।

रफ्ता-रफ्ता वो मेरी हस्तीका सामां हो गए
पहेले जां फिर जानेजां, फिर जानेजाना हो गए।

मेहदी हसनले गाएको यो गजल कोठामा बजिरहेको थियो, हामी ध्यानमग्न भएर सुनिरहेका थियौँ।

म बिहानै उहाँको घरमा पुगेँ। तर, उहाँ कतै निस्किसक्नु भएको रहेछ। सार्वजनिक बिदाको दिन थियो। दिउँसो कुनै समय आउनु पर्ला भन्ठान्दै फर्किएँ।

(भोजपुरे स्रष्टासम्मान, प्रतिभा पुरस्कारवितरण एवं काङ्माङ नरेशको कविताकृति ‘अनुहारमा लुकाइएका चोटहरू’ लोकार्पण)

विप्लव ढकालले सम्मानित स्रष्टाहरूबारे र पुरस्कृत स्रष्टाबारे उजाले, ”पूर्णप्रकाश नेपाल ‘यात्री’ ले ३ दर्जन जत्ति अनुसन्धमात्मक कृति दिए । नेपाली भाषामा सबभन्दा ठूलो महाकाव्य ‘सिजापतिवाला’ उहाँले नै रचना गरे । परशु प्रधानले आख्यान साहित्यमा २ दर्जन जत्ति कृतिहरू रचना गरी मूर्धन्य स्रष्टा बन्न सके । ७ सालपछि साहित्यलाई उहाँले सशक्त ढङ्गले बढाए । नयाँ धारको लेखनलाई स्थापना गर्न सक्षम परशु प्रधानलाई सम्मानित गरी उक्त संस्था आफै सम्मानित भएको छ । श्रवण मुकारुङ (भोजपुरे स्रष्टाप्रतिभा पुरस्कारबाट पुरस्कृत स्रष्टा) जो वर्तमान नेपाली साहित्यमा अति चर्चित, लोकप्रिय हुनु हुन्छ । जसले ‘बिसे नगर्चीको बयान’ लेखी जनआन्दोलनलाई थप उर्जा थपे, । जसबाट कविताको शक्ति प्रदर्शन भएको छ । उहाँले जागिर खानु भएन अर्थात आफ्नो स्वाभिमानलाई झुकाएर आफ्नो प्रमाणपत्र कसैको जुत्तामा राखी बिन्ती गर्नु भएन, व्यापार गर्नु भएन । उहाँजस्तो साहित्यमा केन्द्रित भएको स्रष्टालाई राज्यले हेर्नु पर्छ कि पर्दैन ? उहाँजस्तो व्यक्तित्व राज्यलाई चाहिन्छ कि चाहिँदैन ? यी आजका जल्दोबल्दो सवालहरू हुन् ।”