शान्तिराम ढकाल

आज मेरो सिंगो आकाश खसेको छ
बिचलित यो मनमा नैरास्यताको बाढी उर्लेको छ
त्यो आकाश जसले मसँग केही मागेन
जसले सधैं सधैं त्यो माया सबै बाँडेर
धेरै धड्कनहरूमा प्रेमको माला गाँस्यो
त्यो धरोहर मेरो आकाश आज गर्ल्याम्म ढल्यो
जुन हातहरूले मलाई हिँड्न सिकाए
ती हातहरू भाँची दियौ

सारै गारो छ है साथी डलर बनाउन
सारै गारो छ है साथी डलर कमाउन
लटरम्म फले जस्तो सम्झेर पो होला
२/४ हजार पठा भन्दै फोन गर्छौ तिमी
साच्चै गारो छ है साथी डलर कमाउन
बोट हुन् डलर को टिप्न पाइदैन
त्यसको मूल्यभन्दा चर्को श्रम बेच्नु पर्छ
साच्चै सारो छ है साथी डलर कमाउन

बिक्रम सम्बत २०३३ साल जाडो महिना मंगसिरको सुरुवातसँगै हामी हिमालय माध्यमिक विद्यालयबाट एस.एल.सी. परिक्षाको तयारीको लागी संयुक्त पढाइ कार्यक्रम चलाउने उद्धेश्यले म, प्रकाश बुढाथोकी, सर्वधोज निरौला अनि कृष्णलाल मिश्र मिलेर चौहान बाको चारधुरे घरमा डेरा लिएर बस्यौं । किनभने मेरो घर हालको वार्ड न. १४ को पुछारमा थियो, सर्वधोजको बाघखोर र कृष्णलालको १५ न. वडामा थियो प्रकाशको घर वडा न. १० भए पनि त्यो बेला यातायातको असुविधाको कारणले ट्युसन आदि पढ्न संयुक्त राम्रो हुन्छा भन्ने बिचारले डेरा लिएर बसियो । घर छोड्ने रहर, बजार बस्ने रहर अनि साथीभाइको महत्वको उमेरले पनि होला हामीलाई कहिले घर छोडौ जस्तो पनि भएको थियो ।

मान्छेको हुल
भेडा बाख्राहरू खेदिए झैं
भर्खरै ओरालो लागे
ओरालो कहीं केही उकालो
नागबेली अनि चट्टानहरू हुँदै
देश खोज्दा खोज्दै हराए
राति न दिउसो बाँदरले बच्चा चेपे जस्तै

नखाऊ भन्दा रिस उठ्ला मिलाएर खाऊ
खाऊ है नेता हो देश मिलेर खाऊ
गाउ गाउमा झगडा लगाई देश मिलेर खाऊ
झगडा को प्याकेज बाड्दै देश मिलेर खाऊ
जात बिभाजन गरेर देश तोडेर खाऊ
पहाड मधेश नापेर देश तौलेर खाऊ

कति हाँसोहरू अनाहकमा हासेँ
कति हाँसोहरू त्यो लूट्मा हासेँ
कहिले म हासेँ तिमी रुँदा खेरी
कहिले म हासेँ तिमी हाँस्दा खेरी

बहुत पहले इस रास्ते पर
मेरी पैर हसती थी
रास्तेमे ये मेरे पैर
दौडता था इस ओर उस पार
कभी कभी बहुत मस्तिमे
गुन गुनाता चलता था
एक छोर से दुर दुर तक
मिनटों मे चलता था
इधर से उधर तक
आज ये रास्ते
बहुत लम्बे हो गए
लाठी अब बजती है
मेरे आगे आगे इस रास्ते पर
बहुत लम्बा हो गया
अब ये रासते
बहुत नजदिक भी
बहुत दुर हो गया
बहुत दुर बहुत दुर
धुन्दली सी हो गई
ये आज इसी छोर पर
बहुत लम्बा हो गया
ये रासते इसी छोर पर
इसी छोर पर
========

सानो छदाँ आमा बाले
हातमा डोर्याई हिड्नु हुन्थ्यो
गोडा गले भन्दा खेरि
काँधमा बोकी लानु हुन्थ्यो
बुबु-माम खानलाई
छिन छिनमा सोध्नु हुन्थ्यो
दिदी दाइले केहि गरे
वहाहरुलाई डाट्नु हुन्थ्यो
सधैं सधैं आमा मेरी
माया धेरै गर्नु हुन्थ्यो
मैले खाए खानु हुन्थ्यो
नखाएमा ब्रतै हुन्थ्यो
जाडो गर्मी हुरी बतास
मेरै चिन्ता लिनु हुन्थ्यो
बिरामी भई ओछ्यान पर्दा
पल पलमा सोध्नु हुन्थ्यो
जीवनको त्यो दीप ज्योति
बढदै गयो फुल्दै गयो
आकाशहरु मेरो लागि
फराकिलो बन्दै गयो
सीमाहरू संसारका
साँगुरिए नजिक भए
बा आमालाई बिर्सिएर
यो जीवन यो परदेशमा
हे आमा प्रत्येक बर्ष आउछु भन्दै

बाटो ढुकी कुइनेटोमा भत्काइदिऊँ कि तिमीलाई
ढुंगा हानी मोटरभित्रै सुइँकाइदिऊँ कि यिनीलाई
स्वागतद्वारमा लाम लाग्दा पड्काइदिऊँ कि तिमीलाई
गाउँ आउदा समाएर सम्झाइदिऊँ कि तिमीलाई
किन गयौ त्यो ठाउँमा के के गरी फर्कियौ त
गयो जोवन यो देशको निकास केही दियौ के त

जिन्दगीको भाग दौडमा नालापानीको कथा जस्तो
युद्ध जितेर पनि हारिएको युद्ध जस्तो
जीवनभर निस्वार्थको त्यो आदर्शमा
कर्तव्यका तिमी अर्जुन भयौ
महारण संग्राममा तिमी एक्लो विजेता रह्यौ
कतै रगतका टाटाहरू लागेनन तिम्रो पहिरनमा

अल्लारे उमेर साथीको बिहे कति रमाइलो हुन्छ कति न के के गरौँ हुन्छ ताम झाम अनि फुर्ति त्यसै बढेर आउँछ बेहुलो भन्दा आँफु राम्रो हुन मन लाग्छ गाउँ घरमा त्यसको अर्कै महत्व हुन्छ अनि अन्य साथी भाईहरुको बिहे भन्दा आफ्नु बिहे ढिलो भयो भने झन् धेरै आनन्द लुट्न पाइँदो रहेछ / माघको महिना तराइमा पनि निक्कैनै जाडो हुन्छ एउटा साथीको बिहे हुने भयो हामी ज्यादै खुसी भयौं कतै निम्तो पो न आउने होकी भन्ने डरले चैं केहि सताई रहेको थियो तर त्यस्तो भएन हाम्रो टोलीका सबैलाई निम्तो भएछ कोहो साथी दार्जेलिंग पद्थे कोहि बिराटनगर कोहि इलाम अनि कोहि भध्रपुर् पढ्ने साथीहरु अनि कोहि काठमान्डू थिए तर त्यो बिहेमा सबैलाई निम

अब तोपको बारूदहरूमा
प्रत्येक मस्तिष्कका सोचहरूमा
यो निलो सगर मुनि
यो हरियो धर्ती माथि
खेतका प्रत्येक गराहरूमा
बुद्धहरू रोप्नु पर्छ

नारायणलाल र रामबाबु सँगै पढे, अनि सँगै हुर्किए । तिनीहरूको जन्म पनि एकै सालमा भएको थियो । दुबैजना छिमेकी थिए, बढ्दै गए । गाउँको स्कूलमा सँगै पढथे । लालनारायण अलिक छुच्चो स्वभावको थियो गाउँमा कुखुरालाई खेद्नु कसैको बारीमा काँक्रा चोर्नु, बाटो हिड्दा हिड्दै कसैको घरमा ढुंगा हान्नु उसको नित्य कर्म थियो । सिरान घरे राईको घरमा गएर कुखुराको खोर खोलिदिनु चल्लाहरूलाई खेदेर दुख दिनु त्यसको चकचके बानीदेखि सबै दिक्क हुन्थे ।

साचेर खुसीहरू बाड्न
मेलापातबाट फर्केका
खेतालाहरु हातगोडा पखाली
सिकुवामा लामो सुस्केरासँग
भोलिको कामको लेखा राख्दै
थकान हरुलाई हातमुखको समस्या टार्न
अनवरत निरन्तरताको पाठशाला बनाएका छन्
बेलुकीको सारो चाम्रोमा
मिठो मसिनोको गन्थन बेगर नै

रुद्रमणिका छिमेकी तल्लाघरे दीर्घसिंह बा नामी नाम चलेका इमानका पक्का थिए । घर खेत सन्तान सम्पतिको ठुलो धाक थियो तिनको । छोराहरू ५ भाइ थिए छोरी ६ ओटी थिए । आमैलेले त्यत्रा सन्तान पाएर कसरी हुर्काइन हिजो आज त त्यो सपना नै हुन्छ । सबैलाई राम्रो खान राम्रो लाउन सफासुग्घर राखेर पनि घरखेत सबै भ्याउथिन आमै कति जाँगरिली थिइन । सबैले तिनको उदाहरण प्रस्तुत गर्थे । त्यत्रो कामपछि छरछिमेक इष्टमित्र सबैलाई खुसी बाँडेर बसेकी थिन आमै । आमैको सामाजिक दायित्व ठुलो थियो छरछिमेकमा गारो सारो औषधी मुलो सबै टारथिन आमै ।

म आएँ तिम्रो आँगनमा
खुसीका आशाहरू लिएर
सुखद अवसरहरूको बिटो बोकेर
म आउँदा कमेरो र रातोमाटोले घर सिंगार्यौ
बाजा गाजा बजायौ फूलपाती भित्रायौ
चण्डी पाठहरू प्रत्येक थानहरूमा
रहरहरू बोकेर ढोल बजायौ
लिंगे पिंगहरूसँग मितेरी लगायौ