शेखर ढुङ्गेल

मायाको छाती कति कठोर भएको छ । कति दुख हण्डर खाई मायाले ? सम्पूर्ण जवानी संघर्ष, दुख आँशुमा बित्यो । मर्ने बेलामा हरियो काक्रो भने जस्तो भएको छ मायालाई अहिले । कति बाजी जिती, कति बाजी हारी, मायाले यो जिन्दगीलाई अगाडि बढाउन । जुवा नै भयो मायाको जिन्दगी आज हात पर्यो भोलि फेरी हार्यो । एक दिन हाँस्यो । सय दिन रोयो । उसको मनको तनाब कहिले पनि शान्त भएन होस् पनि कसरी ? समुद्रमा तैरन हिंडेकी तिब्बती केसांग मरुभूमिमा पुगेपछि । कुनै रात त्यस्तो छैन दुई चार पेग भोड्का नपिई निदाएको दुई चार खिल्ली चुरोटलाई खरानी न बनाइ ओछ्यानमा गएको ।

हिमाल पारीकी केसांग वारी पुगेपछि आंग फुर्फा लामा बनिन् । बिरानो ठाउँमा दुई काखे बच्चा च्यापेर आइपुगेकी मायाले के के मात्र सम्झौता गरिनन् ? ती कहाली लाग्दा दिनहरू मायाका माया बाहेक कसले अनुभव गर्नसक्छ ?

केसांग (माया) मात्र २० बर्षकी थिइन । केही महिना अगाडि नेपाल आइपुगेको श्रीमान छिरिंगले “अब अमेरिका जाने हो । तिमी पनि आऊ, ” भनी पैसा खर्च गरेर चोर बाटो हुदै नेपालको सोलुसम्म अबैध तरिकाले लेराउने बन्दोबस्त गरेको थियो । सोलुको प्रहरी र प्रशासनसित लुकाछिपी गर्दा-गर्दै यता छिरिंगको अमेरिका उड्ने समय गुज्रने भएकाले छिरिंग एक्लै अमेरिका उड्यो । श्रीमान् एक्लैअमेरिका उडिसकेकोको खबर दलालले सुनाएपछि केसांग बिक्षिप्त भईन। फर्कनु पनि ज्यान जाने खतरा, अगाडि बढुँ कसरी ? कहाँ जाऊँ कोसँग जाऊँ ? दलालले पनि छोडेर गैहाल्यो, उसको जिम्मा सोलुसम्म पुर्याउने मात्र थियो ।

सोलुमा केसांगले तेन्जिङ्सित सम्झौता गरिन्, भएको सुन अनि आफूलाई बेचेर । तेन्जिङ्की आंग फुर्बा बनेर केसांग चरिकोट आइपुगिन् । चरिकोटमा हर्क तामाङ्की श्रीमती माया तामाङ् बनेर नेपालको नागरिकता बनाइन् । नेपाली भाषा सिकिन हर्कसितको बसाइमा । बल्ल काठामाडौंको तिब्बतियन शरणार्थी क्याम्पमा पुगिन केसांग, उर्फ माया । अनि ठुलो स्वास फेरिन । श्रीमान छिरिंग सम्पर्कबीहिन भएपछि मायाले बाँकी यात्रा स्वयमले तय गर्नुपर्ने भयो ।

“होइन ए बिर्खे किन फर्किस् तँ स्कुलबाट यति छिट्टो ?” भर्खर पढ्न हिडेको छोरो फर्केर आएको देखेर बीरबहादुर छोरालाई सोध्छन !

बिर्खे केही बोल्दैन, ठिंग उभिरहन्छ मात्र ।

“ए किन बोल्दैनस त ह किन फर्किस स्कुलबाट भन्या ?” बीरबहादुर जङ्गिन्छन् छोरोसित ।

“के भो के भो किन चिच्याएको ?” फुलमाया कराउँदै निस्किन्छिन भित्रबाट ।

बिर्खे अँझै ठिंग उभिई नै रहेको हुन्छ ।

“के भो ए बजिया ? किन फर्किस स्कुल नगएर ?”

बिर्खे अँझै केही बोल्दैन ।

फुलमायालाई रिस उठ्छ छोरो न बोलेको देखेर । चट्यांग चट्यांग दुई चड्कन हान्छिंन् घुमाएर । बिर्खे रुँदै झोला फ्याकेर घरभित्र पस्छ ।

आँसुको थोपा “टप टप” खस्न थाल्छन । किरण आफैंलाई प्रश्न गर्छ धत्त के भएको होला मलाई? यस्तो सामान्य कुरामा पनि भावुक भै हाल्ने ? आँसु नै टप्कने ? अरुले सुने भने गलल हाँस्न बेर छैन । फेरि सोच्छ, ल म त एकछिन भावुक भएँ । आँसु झरे वा एकै छिनको लागि म बहुला भएँ रे । तर ती ‘साके’को (जापानी भाषामा परम्परागत चामलको रक्सी) गिलास, फल, फुलको गुच्छा चढाएर झुक्दै स्रद्धा सुमन व्यक्त गर्ने जापानीहरूलाई के भन्ने ? ती मभन्दा धेरै सभ्य छन् बुझेका छन् । किरण आँसु रोक्न मनलाई अन्तै दौडाउँन चाहन्छ, उफ सक्दैन । एकै छिन लामो स्वास फेरेर मनलाई स्थिर बनायो । तर उसको दृष्टि एकोहोरो त्यही सालिक माथि नै छ ।

जापानको राजधानी टोकियो शहरको पश्चिमी भागको केन्द्र बिन्दु सिबुया स्टेसनको उत्तरी ढोका अर्थात् जापानको प्रसिद्ध ”हाचीको पार्क” मानव समवेदनसीलताको एक अनुपम उदाहरण बनेर रहेको स्थान छ । त्यहाँ पुगेपछि जो कोही पनि त्यो सालिक अनि त्यसमाथि जापानी नागरिकको गरेको श्रद्धालाई एक छिन सोच्ने हो भने भाव विह्वल नहुने मानव कोही नहोला । आखिर किरण पनि त यही समाजको एउटा पात्र हो भावनामा बहकियो । रोक्दा रोक्दै उसका दुई आँखा रसाएर टप्किन थाले । ऊ बगलीबाट हाते रुमाल निकालेर आँखा पुछन थाल्यो ।

मध्ये रात । ट्रिन ट्रिन । फोनको घन्टी बज्छ । दिनभरको थकाइले चुर भएर मस्त निद्रामा रहेको किरणको लागि त त्यो बमको धमाका जस्तै भान हुन्छ । मनमा धेरै आशंकाहरूले परेड खेल्न थाल्दछन् । हुन् पनि सुखको खेती गर्न परदेशमा बसेको बिचरा किरणको लागि मध्ये रातमा बजेको हरेक घन्टीले अशुभ समाचार मात्र सुनाउदै आएको छ ।

दशक बितिसकेको थियो किरण लाहुरे बनेको । सानो उमेरमै बाबु गुमाएको निम्न बर्गीय परिवारमा हुर्केको किरणले आबश्यक शिक्षा हासिल गर्न सकेन । परिवारको जेठो छोरो थियो ऊ । तीन भाइ दुई बहिनीहरूको शिक्षा, विवाह व्यवहार अनि बिधवा आमाको रेखदेखमा भएको जग्गा जमीन केही बेच्यो त केही जमिन्दारकोमा चर्को ब्याजमा धितो राखेको थियो । नोकरीको खोज्ने प्रयास शिक्षाको अभावमा सफल भएन । भारतीय र बेलायती पल्टनमा कोशिश गर्यो सफल भएन । हुर्कदै गरेका दुई सन्तानको खर्च पनि बढ्दै थियो । पहुँच,सिफारिस कोसेली केही पनि जुटाउन नसक्ने किरणको मनमा भबिष्यमा सुख पाउने र वर्तमानको माग पुरा गर्ने एउटै मात्र उपाय विदेश गएर मजदुरी गर्ने जुर्यो ।

निक्कै प्रयास गरेपछि बल्ल अरबमा एउटा काम मिलेको थियो । यहाँ भेडा बथानसित लाक्पा खेल्दा खेल्दै दशक बितेको उसलाई पत्तै भएन । तर उसको शारीरिक, मानसिक अनि पारिवारिक अवस्थामा आएको उथल पुथलले भने किरणको जीवनमा धेरै चुनामी पार गरिसकेको थियो । धेरै आँधीका धक्काले किरणका आँसु सबै सुकाई सकेका थिए । कमजोर शिथिल अनि निरस किरण कसैको आशाको त्यान्द्रो मात्र थियो । ऊ आफ्नै लागि नै आशावादी छैन अब । समयान्तरले उसको सपनाहरू बदलिदिएको छ । उसकोबाटाहरू भत्किसकेका छन् । उसको गन्तब्य अन्धकार तर्फ धकेलिएको छ ।

ए दुनिया छोडिदेऊ अब
धूपबत्ती बाल्न भगवानलाई
बरु
सक्छौ भने जलाई देऊ खुर्सानी धूप
न रहन्छ बाँस, न बज्छ बाँसुरी
न त भगवान छन् भन्ने विश्वास
न त केही देलान भन्ने आश।

आउनुस एकछिन समाजको दुस्ट्याइँ, धुर्त्याइँ, फटाइँ, लोभ-लालच, इर्ष्यां घमण्डलाई थाती राखी “मरेर बाँच्ने, कि बाँचेर मर्ने” उपायको लागि केही चिन्तन मनन गरौ । समाजमा सृष्टिको अनादि कालदेखि नै लोभ मोहका कारण कतिपय बान्छित, अबान्छित कर्म कुकर्महरू भै राखेका छन । जसलाई मानवीय र दानवीय स्वभावको रूपमा परिभाषा गरिएको छ । प्रत्यक मानिसभित्र यस्ता गुण कुनैं न कुनै कुनामा बिद्यमान हुन्छ । मानिसको आवस्यकता, इच्छा अनि आपूर्ति बिचको खेल नै जीवन हो । यो खेलमा कस्तो इच्छा र आपूर्तिको सीमा निर्धारण गर्छ व्यक्ति(मानिस)ले त्यसमा नै व्यक्तिको स्वभाव र ब्यवहारले समाजमा स्थान प्रभाव पार्ने गर्दछ । र स्वयम् व्यक्तिको परिचय समेत निर्धारण गर्दछ । समाजको खेलको एउटा सानो हिस्सालाई संबोधन गर्दै गीतामा लेखिएको छ “जब मानिसको इच्छा पूरा हुँदैन, तब ऊ आक्रोशित हुन्छ, मानिसमा क्रोध त्यस बेला आउँछ जब उसको इच्छामा रुकावट, बाधा-अडचन आउँछ। अर्थात् सम्पूर्ण समस्याको जड ‘व्यक्तिको अस्वभाविक इच्छा-आकांक्षा’ नै हो ।

एक जना विद्वानले मानिसको स्वभावलाई यसरी उल्लेख गरेका छन् – “जिउँदोको प्रसंशा गर्न भयाई न भयाई छ उसलाई । मरेकालाई समवेदना किन दिन्थ्यो ? फाइदा दिनेहरू वरिपरी झुम्मिएको बेला बेमतलबको मानिसको दुःख उसले किन सोच्छ ?” अर्थात मानिस स्वार्थी हुन्छ र उसको प्रत्यक कदम स्वार्थको लागि अगाडी बढी राखेको हुन्छ । जायज स्वार्थले व्यक्ति र समाजको भलो गरिराखेको हुन्छ भने नाजायज स्वार्थले अर्को व्यक्ति, समाज र स्वार्थलाई प्रगाडित गराई राखेको हुन्छ । गीताको १६-२९ खण्डमा उल्लेख गरिएको छ -“काम क्रोध लोभदेखि बच्नु पर्छ । नर्क र स्वर्ग अन्यत्र होइन यही जीवन र यही पृथ्वीमा नै छ । अनियन्त्रित लालच पूरा गर्न दौडने मानिसलाई बार-बार असफलता हात लाग्दछ। त्यस्तो मान्छे शंका गर्ने, भ्रममा पर्ने, असहनसील र क्रोधी हुन्छन् । जबसम्म मानिस यस्तो इच्छामा आशक्त रहन्छ उसको जीवन नर्कमय नै हुन्छ ।”

त्यो छायाँ
अँझै पछ्याई रहेछ
घुसेको छ रौं रौं अनि
मस्तिस्कको नसा-नसामा
जति घस्रिए पनि
दरिद्रताको छायाँ हटेको छैन
जति भोगे पनि
कुलिषताको संस्कार
पखालिएको छैन

पूर्व सूचना अनुसार आउँदो सेप्टेम्बर महिनाको ३ देखि ५ तारीख सम्म सम्पन्न हुन गैराखेको ANMA एवम NASeA को सयुक्त सम्मलेनमा अनेसासको तत्वाबधानमा भव्य प्रतियोगितात्मक कवि गोष्ठी तथा विविध साहित्यिक कार्यक्रम हुने कुराको सहर्ष जानकारी गराउदछौं । प्रतियोगितामा भाग लिन इच्छुक महानुभावहरूले समयमा नै आफ्नो कविताहरू निम्न ठेगानामा इमेल मार्फत पठाई दिनु हुन बिनम्र अनुरोध गर्दछौ । उक्त सम्मलेनमा स्वयं उपस्थित हुन असमर्थ हुने साहित्यिक श्रष्टाहरूले पनि आ-आफ्नो रचनाहरू पठाउनु भएमा कार्यक्रममा बाचन गरिने छ ।

मानिस नियमित बोलिराख्छ
कतै कुन्ठा, कतै स्वार्थ बोकेर
समयले सिमा तोक्छ
झुठका पुलिन्दा निख्रिन थाल्छ
धकेलिंदै जब भित्तामा पुग्छ
एक दिन ढिला चाँडो सत्य आँफै बोल्छ !

धेरै सोचे धेरै सम्झे
झिकिदिऊँ कि मुटुबाटै
भावनाको किला बनी
घुस्या रैछ्यौ नसाभित्र
अाइहाल्यौ घाटसम्म
बिन्ती मेरो पर्खिदेऊ
म खरानी बन्दासम्म …2

आफ्नो जीवन आफ्नै हुन्छ
सुन्दिन म तिम्रो बात
भन्छ्यौ भने मायालु
किन चाहियो हामीलाई अब
अँध्यारो रातको लागि मात्र
यो एउटै चिसो उही एउटै चिसो छत

समय समयमा संसारका बिभिन्न भागमा समाजसेवीको आबरणमा समय काट्ने, भाषण छाट्ने र जीवन गुजारा चलाऊने, बिना लगानी अर्थोपार्जन गर्ने, वाक चतुर्याइ भएका जमातहरूले बिभिन्न बिषयलाई उठान गरी समाजमा प्रभाब पार्ने

यो तिहारको ज्योतिले
घरको अध्यारो मात्रै होइन
मन कै कालो भगाओस
धनीलाई मात्र होइन
गरीबलाई पनि हँसाओस
दीपको ज्योति झै
समान दृष्टिको ज्ञानले
सबको मनमा राज गरोस
हिमाल, पहाड, तराईका

धन धेरै छ
नाम ठुलो छ
तर के गर्नु
नियतमै खोट छ

यहाँ दायित्व बोकेकाहरू
आफ्नो काम गरिदिन्नन
अधिकार धेरै माग्छन मात्र
जिम्मेवारि बुझिदिन्नन
पीडितहरू चिच्याई रहेछ्न
सुन्नु पर्नेहरू सुनिदिन्नन

चारैतिर बाक्लो भीड लागेको थियो । बटुवाहरू कौतुहलतापूर्वक लासलाई घेरेर हेर्दै थिए । पत्रिका पसले बिलखबन्दमा थियो। बुढीआमाले पत्रिकामा एउटा सैनिकको फोटो देखेर खुशी हुँदै सोधेकी थिइन, “ए पसले नानी यो फोटो किन टासेको हँ ?”

कहिले कता दुख्छ
कहिले कता घोच्छ
आज भोलि त
डा. बाको
वर्कसप मै दिन बित्ने भो
किनकि जिन्दगी खतरा भो

नपछ्याऊ अब मलाई
मेरो बाटो अझै कठिन हुँदैछ
हिंड्नु छ मलाई
काँडाघारीको गोरेटो
तिम्रो सुकिलो लिवास
उध्रिन सक्छ
चिल्लो फराकिलो बाटो

मेरो कलमको थुतुनो
ज्यादै चोथाले भो
जन्मँदा घिउ चिनीको सट्टा
खोर्सानीको धुलो, रिठ्ठाको झोल
पिलाएछन् कि क्याहो

शब्दहरू अलग अलग
भावना मनको एउटै हो
जसले छोडी हिंडे पनि
बिछोड आखिर बिछोड नै हो

तिम्रै देशमा हे बुद्ध!
तिमी अस्वीकृत भएका छौ
मुल्युहिन सम्झी मानव चोला
यत्र त्यत्र उस्कै बलि
सत्ता व्यापारमा साटिंदै छ
श्रेष्ठ प्राणी भएरै होला
उस्कै रगत घुम्ने कुर्सी चुस्दै छ