रामविक्रम थापा

पहिलो रचना पुनर्जन्मको त्यो क्षण !

“आजभोलि बालकमा पढ्नु,लेख्नु गर्नु छ
भविष्यमा गएर देशको विकास गर्नु छ,…………”

२०३४ सालमा आठ वर्षको म तीन कक्षामा पढ्थेँ । रेडियो नेपालको बाल कार्यक्रममा प्रथम पटक आफ्नो बाल कविता प्रशारण भएको सुन्न पाउँदा हर्षले उफ्रेको थिएँ म । पल्ला घरको फिलिप्स(इन्डियन) रेडियोले कार्यक्रम सञ्चालकको स्वरमा आफ्नो कविता सुनाउँदा असीम खुसीले झण्डै पागल भएको थिएँ म । सुन्नेहरूले बधाइ दिँदा अँझ थप उर्जा प्राप्त भएथ्यो । मुलुकको एक मात्र प्रशारण संस्था, रेडियो नेपालबाट त्यो बालापनमा आफ्नो नाम आउँनु चानचुने कुरै थिएन ।खुसीको बहारले भोक र निद्रा दूर भएका थिए मबाट । साहित्यिक यात्रामा प्रथम उत्प्रेरणा थियो त्यो क्षण मलाई ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

असङ्गत शैक्षिक विकृतिहरू

‘सानालाई ऐन, ठूलालाई चैन’—भुक्तभोगीहरूले उखान त्यत्तिकै बनाएका होइनन् । शक्तिशाली र पहुँचवालाहरूले जे गर्दा पनि हुने, निर्धा र दुर्बलहरूले केही गर्दा पनि नहुने । सम्भव र अपेक्षित कार्यहरू केही नहुने,असम्भव र अनपेक्षित कार्यहरू भटाभट हुने । ऐन,कानून,विधान,विधि र प्रकृयाहरू हातीका देखाउने दाँत मात्र भएको कोक्याइलो र निरीह अवस्था । न्याय र समानताका कुराहरू पुस्तकभित्रका अक्षरहरूमा मात्र सीमित ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

त्यो बेलाको पत्रमित्रता

त्यो बेला (३५वर्षपूर्व) आजको जस्तो सञ्चारको सुविधा थिएन । मोबाइलको त के कुरा टेलिफोन (सेट) पनि सदरमुकामको दूर सञ्चार (हालको टेलिकम)मा मात्र थियो । अति जरूरी पर्दा मात्र अक्षरगन्तीले पैसा तिरेर आकाशवाणी गर्नु पर्थ्यो । फेसबुक, इमेल र इन्टर्नेटको कुरा त सपनामा पनि सोचिएकै थिएन । सञ्चार माध्यमको एक मात्र सहारा हुलाक नै थियो । हुलाकबाटै चिठी र पत्रपत्रिकाहरू आदानप्रदान हुन्थे । दूरीका आधारमा हुलाकबाट चिठी पुग्न स्वदेशमै पनि १५ दिनदेखि एक महिनासम्म लाग्ने गर्थ्यो । यो कुरा आजका भाइ–बैनीहरूलाई एकादेशको, उहिलेको कथा जस्तो लाग्ला ! तर यो हाम्रै देशको कथा मात्र होइन, यथार्थ कुरा हो ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

लेखापालको मन

हजुरबा लेखापाल र उसको बाबु पनि लेखापाल । लोक सेवा आयोगको परीक्षा पास गरेर पैतृक पेशामा प्रवेश गरेको ऊ पनि तेस्रो पुस्ताको आधुनिक लेखापाल । खोजी गरेन र हेरेन पनि उसले । काकाले खोजेकी र उनैले हेरेकी (रोजेकी) केटीसित विवाह गर्यो लेखापालले । अर्कैले छापिदिएको विवाहको निमन्त्रणा–कार्ड पनि हेर्न नभ्याउँदा नवविवाहित पत्नीको नामसम्म थाहा भएन उसलाई ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

प्राकृतिक पीडातङ्क

भत्किएर खण्डहर सपनाहरू
थन्किएर योजनाका अलपत्र फाइलहरू
किंकर्तव्यविमूढ दोबाटोको यात्री
बस्ने बासको उठीबास भएको बेला
हिँड्ने बाटो भत्किएको यो क्षण
ज्ञान र विज्ञानको पहुँच बाहिर
विजुली चम्काइकै सारमा

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

भूकम्पातङ्क

‘आयो—आयो’ वचन सुनियो काल जस्तै करायो
सारा मान्छे तन र मनमा त्रासदीले डरायो
आतङ्कैको विरह भविता गर्जना गीत गायो
होशै गुम्यो उथलपुथलै, शत्रु भूकम्प आयो

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

भूइँचाल आयो

अथाह मान्छे धरती कमायो
विपत्ति यस्तो कसले पठायो
विनाशकारी, घर थर्थरायो
बहत्तरैमा भुइँचाल आयो

बिहाल सारा जन—जिन्दगीको
विज्ञान अन्धो अनविज्ञ जो भो
चिहान आफ्नै घर भो र खायो
भएर धामी भुइँचाल आयो

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

असारे विकास

दुर्गम जिल्लाको एउटा विकट गाउँ । यही विकट गाउँको अकर पहरो फोरेर बाटो खन्ने र मोटर गुडाउँने जनचाहना । वडा नागरिक मञ्च हुँदै गाउँ परिषद्बाट सडक निर्माणको योजना पारित् । इलाका स्तरीय योजना तर्जुमा गोष्ठीबाट पास भएर जिल्ला परिषद्बाट पनि पारित् । जिल्लाबाट मन्त्रालय हुँदै राष्ट्रिय योजना आयोगको रातो किताबभित्र उक्त सडक निर्माण योजना ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

सुनमा त्यस्तो के छ हँ ? सुनमाया !

तृष्णाको सर्वोच्च सगरमाथा वा भ्रमित आकाश
चुम्बकले फलाम तानेझैँ सुनाकर्षण
सुगन्ध न त फूलको बासना
न आङ ढाक्छ न त पेट भर्छ
न लाज छोप्छ न त भोक मर्छ
भोकको औषधी त भात नै होइन र ?

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

सुलोचना कथासङ्ग्रह: यथार्थवादी सामाजिक कथाहरू

पद्यका कविता, गीत, गजलभन्दा गद्याख्यान विधाका कथा र उपन्यासको बोलवाला चलिरहेको वर्तमान साहित्यिक सन्दर्भमा पाठकीय माग बमोजिम नै लेखकहरू कथा सिर्जनामा आकृष्ट भइरहेछन् । कविता भन्नासाथ नाक खुम्च्याउने प्रकाशकहरू पनि कथाका किताबहरू भने टपक्कै टिपेर थपक्कै छापिरहेछन् । उपभोक्तावादी, व्यवसायिक दृष्टिले बजार भएरै लेखक र प्रकाशक कथातिर यसरी एकोहोरिएका होलान् ! नेपाली कथा प्रकाशनको क्रममा अर्को कथासङ्ग्रह थपिएको छ —सुलोचना । बेलवारी—४, मोरङका कथाशिल्पी केशु विरहीको ‘सुलोचना’ भित्र जम्मा १५ थान कथाहरू सङ्गृहित छन् ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

तलब वृद्धिको तनाव

“बुबा ! अब त मलाई एउटा दामी मोबाइल किनिदिनु पर्छ नि !” छोरीको वाक्य पूरा नहुँदै छोरो बम्कियो-“मलाई पनि अब त मोटरसाइकल किनिदिनु पर्यो, कत्ति यो थोत्रो साइकल चढ्नु ?” पालो अब पत्नीको आयो, उनी पनि के कम-“यसपटक भने मेरो पनि खाली गला सिक्रीले भरिने भो !”

अर्थमन्त्रीको बजेट भाषण टेलिभिजनमा सुन्दासुन्दै परिवारका सदस्यहरूले आ-आफ्ना मागपत्र भटाभट तेस्र्याए । हँसिलो मुहारको सहकर्मी शिक्षक मित्र पल्लो घरबाट आएर हतारिंदै बोल्यो-“बजेट भाषण सुन्नुभो सर ? हाम्रो तलब दश प्रतिशत बढ्यो नि ! ”

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

एसएलसी परीक्षा : शिक्षक कि विद्यार्थीको ?

फलामे ढोका अर्थात् आइरन गेट । पहिलेको मेट्रिक र अहिलेको एसएलसी । दशवर्षको अभ्यासपछि विद्यार्थीले नाघ्नु पर्ने एउटा अग्लो पर्खाल—ग्रेटवाल ।पहिले माघमा र अहिले चैतमा लाग्ने एकहप्ते वार्षिक मेला । शहरतिरको कुरा त के छ ! गाउँतिरका परीक्षा केन्द्रहरूमा भने ठूलै भीडको वार्षिकोत्सव ! नआउँने को होला यहाँ ? परीक्षार्थीको ठ्याक्कै दोब्बर संख्याका अभिभावकहरू, भएभरका स्थानीय नेताहरू, स्थानीय जुल्फे र मुन्द्रेहरू । शिक्षक र प्र.अ.हरू पनि हुलका हुल—पालो गरी गरी । गणितको दिन त निमाविदेखि उमाविसम्मका तीन—तीनजना गणित शिक्षकहरू ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

विभेद : शिक्षक र कर्मचारीमा आलेख

गाह्रो छ विश्वास गर्न अहिले —के जमाना त्यस्तो पनि थियो र ? ब्रम्हा, विष्णु र महेश्वर तीनै देवता गुरू नै थिए । बाजेका पालाका त्यस्ता “गुरू” आज हाम्रा पालामा पातलिँदै र खिइँदै गएर यस्ता “शिक्षक”मा रूपान्तरण भएका छन् । अमूल्य ज्ञानदाता र सर्वपूज्य त्यस्ता “गुरू” किन आज यस्ता निरीह र अदना “शिक्षक” भए ?डाक्टर, इञ्जिनियर र पाइलट बनाउँने शिक्षक । हाकिम, प्रशासक, सचिव र मुख्य सचिव बनाउँने पनि शिक्षक ।यस्तै—नेता, सभासद्, मन्त्री, प्रधानमन्त्री र राष्ट्रपति बनाउँने पनि शिक्षक । यो संसारको कुनचाहिँ महामानव शिक्षकको निर्माणबाट अछुतो रहेको छ र ? खोलो तर्यो, लौरो बिस्र्यो : हाम्रो संस्कार । नदी तारिदिने माझीलाई बिर्सने नेपाली मानसिकता !

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

बुढेसकालमा क्याम्पस पढ्दा

पहिले जागिर अनुसारको पढाइ हुँदैनथ्यो । अहिले पढाइ अनुसारको जागिर हुँदैन । अर्थात् पहिले जागिर सस्तो र पढाइ महङ्गो थियो भने अहिले ठिक विपरित छ । पहिले मेट्रिक गर्ने विद्घान कहलिन्थ्यो भने अहिले स्नातकोत्तर डिग्री गर्नेको कुनै भाउ छैन, कसैले गन्दैन ।

५-६ पटक भर्ना हुँदै छाड्दै गरेको मैले त्यत्तिकै होइन । विएस्सी/विएड गरेर खरिदारस्तरको जागिर खाँदो म बबुरोलाई किन चाहियो स्नातकोत्तर डिग्री ? शाखा अधिकृत सरहको मा.वि. शिक्षक भएपछि भने मलाई स्नातकोत्तरको प्रमाणपत्र चाहियो । बढुवा हुनका अतिरिक्त उच्च मा.वि.का ११ र १२ कक्षा पढाउँन पनि मैले स्नातकोत्तर गर्नैपर्नै भयो । फेरि, समयको माग-“आजको जमानामा डिग्री नगर्ने मान्छे पनि के मान्छे ?”

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

मोफसल र काठमाडौं

तिमी नमस्कार गर्छौ
र त उसले
तिमीलाई खुट्टा ढोगाउँछ
तिमी मलिबाँस बन्छौ
र त राजधानीले
तिमीलाई सजिलै नुहाउछ
तिमी घोडा बन्छौ
र तऊ घोडचढी बन्छ

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

भुसभित्र, भित्र-भित्रै आगो सल्किएछ

भुसभित्र, भित्र-भित्रै आगो सल्किएछ
तातो खोले, ल्याप्प—ल्याप्प छाउरो पल्किएछ

विज्ञानको घर्षणले आगो पार्ने कला
ठ्याक्क—ठ्याक्क चकमकले झुलो सल्किएछ

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

त्रिकालदर्शी कथाकार कृष्णश्रीका कथाहरू

विकट पहाडी जिल्ला खोटाङको पनि एउटा दुर्गम गाउँ इन्द्राणीपोखरी । अर्थात् मोफसलको पनि मोफसलमा बसेर सिर्जनारत उत्साही युवा सर्जक–कृष्णश्री राई । यिनै कृष्णगर्तका कृष्णश्री राईको नवीनतम कथासंग्रह (तेस्रो कृति सायद) बौलाही आमा र सुनौला मुस्कानहरू । विद्यालय र क्याम्पसमा अंग्रेजी पढाउँने एउटा शिक्षक–यो भन्दापर अन्य कुरा अज्ञात (पर्दाभित्रै) रहेको साहित्यिक प्रतिभा । चिच्याई, चिच्याई विज्ञापन गर्ने जमानामा आफ्नो जीवनवृत्तसमेत लुकाउँने–एउटा अतिरिक्त मान्छे । ३८० पृष्ठको ओजिलो कृतिमा आफ्नो नामबाहेक अरु सबै विवरण ओझेलमा राख्ने निस्वार्थी कथाकार कृष्णश्री राई । नामभन्दा काममा विश्वास गर्ने कर्मयोगी हस्ताक्षर ।

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

हिम्मतलाल

हाकिम गोष्ठीमा गएकाले कर्मचारीहरू काममा व्यस्त हुनुको सट्टा बाहिर घाम ताप्न मस्त छन् । हुन पनि पुस महिनाको जाडोको घाम ताप्न छाडेर कसले काम गरोस् ? काम त भोलि गर्दा पनि हुन्छ, यस्तो पारिलो घामको आगमन भोलि नहुन पनि सक्छ ।

“हाम्रो हिम्मतलाल सुब्बासाबले कसरी त्यत्रो घर किन्नु भो ? जागिर खाएको पाँचैवर्षमा राजधानीको मुटुमा पाँच करोडको घर ! पाँच वर्षपूर्व किनेको घडेरीमा हाकिमसाबले त अँझै घर बनाउन सक्नुभएको छैन। मान्नु पर्छ, हाम्रो हिम्मतलाल सब्बासाबलाई ।”

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •