केही वर्ष पहिलेसम दुर्लभ नेपाली महाकाव्यविधालाई आज युवापुस्ताले उर्वर बनाउँदैछन् । काव्य स्रष्टा कलानिधि दाहालद्वारा लिखित ‘विभाजित विश्व’ महाकाव्य नै यसको उदाहरण हो । विचार, धर्म, जात-जाति, संस्कार र खानपानको संकीर्णताभन्दा माथि उठेर ‘विभाजित विश्व’ बीचको विभेद खाडल सम्याउने समदर्शी सोचलिएर पहिलोपटक काव्यकारको रूपमा कलानिधि उदाएका छन् ।
नेपाली साहित्यमा उपन्यास कम लेखिने र बढी पढिने विधामा पर्दछ । उपन्यास विधा साहित्यको यस्तो विधा हो जसमा जीवनको साङ्गोपाङ्ग वर्णन गरिएको हुन्छ । त्यसैले उपन्यास भन्नु जीवन र जगत्को आद्योपान्त वृत्तान्त भएको लामो कथा हो । उपन्यासका यिनै अभिलक्षणलाई हृदयङ्गम गरी लेखिका ललिता ‘दोषी’ले ‘उन्माद’ नामक उपन्यास साहित्यिक बजारमा ल्याएकी छन् । छब्बीस परिच्छेदसम्म विस्तारित यस उपन्यासमा समसामयिक सामाजिक वस्तुयथार्थ प्रतिबिम्बित भएको देखिन्छ । यस हिसाबले प्रस्तुत उपन्यासलाई सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास भन्न सकिन्छ ।
कविता र गीत विधाका हस्ताक्षर भावेश भुमरीद्वारा लिखित नवीनतम् गीतसङ्ग्रह हो भित्र छ फूलो साँध । प्रस्तुत सङ्ग्रहमा भोगिराखेको जीवनलाई सोचाइ र अनुभूतिका रङले रङ्गाएर गीतका माध्यमद्वारा चित्रण गरेका छन् भावेशले । मर्यादित र शालीन शब्दमा प्रस्तुत ६४ वटा गीत रचना रहेका छन् सङ्ग्रहमा । भाव, यात्रा, लय र हार्दिकताको राम्रो समन्वय भएका गीतहरू पढ्दै जाँदा पाठकलाई आनन्द लाग्छ । हरेक गीतहरू विभिन्न भावले अभिव्यक्त भएका छन् ।
हिन्दी साहित्यका प्रमुख कवि तथा नाटककार डा. धर्मवीर भारती (१९२६-१९९७) को नाट्यकृति ‘अन्धायुग’ नेपाली भाषामा प्रकाशित भएको छ । यस नाटयकृतिलाई ‘अन्धोयुग’ शीर्षक दिई निरञ्जन बरालले अनुवाद र प्रकाशन गरेका हुन् । ‘गुनाहोका देवता’, ‘सुरजका सातवाँ घोडा’ जस्ता महìवपूर्ण कृतिका स्रष्टा डा. भारतीको ‘अन्धोयुग’ प्रसिद्ध भारतीय नाटक हो । यस नाटकलाई रङ्गमञ्चीय दृष्टिले समेत एक कालजयी नाटक मानिन्छ । यस्तो कृतिलाई नेपालीमा अनुवाद गरेर निरन्जन बरालले प्रशंसनीय काम गरेका छन् ।
कविता जीवनकै सापेक्षतामा लेखिएको जीवनप्रतिकै दृष्टिकोण हो । जीवनका यिनै शाश्वत् पक्षहरूलाई अत्यन्त नजिकबाट नियालेकी छिन् कवि मिश्र वैजयन्तीले पाश्र्व आवाजमा । पाश्र्व आवाज उनको नवीनतम् कवितासङ्ग्रह हो । मोरङका समकालीन कविता (सहलेखन, २०६०) र समवेदनाका नागबेलिहरू (हाइकुसङ्ग्रह, २०६२) प्रकाशित गरेकी वैजयन्ती यो कविता सङ्ग्रहमार्फत सशक्त कविको रूपमा दरिन पुगेकी छिन् । त्यसो त पूर्वमा उनको साहित्यिक उपस्थिति सशक्त र उत्साहबर्द्धक छ । अब यो कृतिले उनलाई सिङ्गो काव्य फाँटमा अलग पहिचानका साथ उभ्याएको छ ।
पाँच दशकभन्दा लामो इतिहास बोकेको लघुकथा विधा पचासको दशकयता व्यापकरूपमा पल्लवित तथा पुष्पित भइरहेको छ । आजको व्यस्त समय, प्रविधिको साम्राज्य, यान्त्रिक जीवनशैली तथा प्रचुर मनोरञ्जनात्मक साधनहरूको विगविगीले गर्दा आमपाठक थोरै शब्दबाट धेरै सन्देश दिने क्षमता भएको लघुकथा विधातर्फ आकषिर्त भइरहेका छन् । साहित्यका चार विधाहरू आख्यान, काव्य, निबन्ध र नाटकमध्ये लघुकथा आख्यान साहित्यको स्वतन्त्र उपविधाको रूपमा स्थापित भइसकेको छ ।
ऐतिहासिक जनआन्दोलनको मध्य दिन हो । चौबीस घण्टे कर्फ्यु घोषणा गरिएको छ । फोन सेवा काटिएको छ । प्रेस, एम्बुलेन्सजस्ता अति आवश्यक कुराहरूलाई पनि पास उपलब्ध गराइएको छैन । मञ्चमा मधुको कोठा देखिन्छ । त्यो कोठा दुई तलामा छ । कोठामा मधु र रिमा मात्रै छन् । मधु करिब २६ वर्षको र रिमा करिब २२ वर्षकी छे । रिमा गर्भवती छे, आजभोलि नै डाक्टरले उसलाई समय दिएको छ । रिमा कोठामै बसेकी छे । पृष्ठभूमिमा आन्दोलनको नारा सुनिन्छ । एम्बुलेन्स ओहोरदोहोर गरेको आवाज पनि सुनिन्छ । उसलाई अलिअलि पेट दुखेको छ । रिमा झ्यालबाट बाहिर हेरिरहेकी छे । कर्फ्युको सूचना आउँछ ।
मनमा उम्रिने तीन न तेह्रका तरङ्गहरूलाई कागजका पानामा उतारी टोपल्ने आफ्नो नानीदेखि लागेको बानी । अठार-बीस वर्षको उखरमाउले उमेरमा प्रेमका तर्कनाहरू खुब उमि्रँदारहेछन् मनमा । त्यो बेला कवितात्मक शैलीका थुप्रै प्रेमपत्रहरू लेखियो । त्यस्ता शैलीका प्रेमपत्रकै कमालले कविता नामकी केटीलाई जीवनसाथी बनाउन सफल भएको गोप्य कुरा पनि आज खोलिदिएँ । उमेर अलि छिप्पिँदै गएपछि र साथीभाइहरूले भटाभट किताब निकाल्दै विमोचन गर्दै समोसा खुवाउँदै गरेको देखेपछि मलाई पनि किताब निकालौँनिकालौंँ भएर आयो । पुरानो बक्सा छान मार्दा एउटा किताब निकाल्न पुग्ने प्रेमकविताहरू भएको जस्तो लाग्यो । एक साँझ कुखुराको आधा किलो मासु ल्याएर अनेक मरमसला र भएभरको सीप लगाएर मीठो पारेर पकाइवरी आफ्नी धरमपत्नी धनकुमारी (कविता त पिरेम पर्दाको नाम मात्रै पो रहेछ ) लाई पेटभरि खुवाएँ । उनी अत्यन्त प्रसन्न भइन् । त्यही मौकामा मैले अनेक भूमिका बाँधेर अन्त्यमा एउटा कविताको किताब छाप्ने आफ्नो पुरानो घिडघिडो रहेको कुरो सुनाएँ । बूढीले प्रसन्न चित्तले सकारात्मक जवाफ दिएपछि मैले भोलिपल्ट बिहानै कविताहरू लगेर कम्प्युटरमा घान हाल्न लगाएँ ।
