नेपालको राजधानी काठमाडौँको नाम काष्ठमण्डपसँग सम्वन्धित छ । प्रचलित कुनै पनि भाषामा ‘काठमाडौँ’ को सोझो अर्थ लाग्दैन तसर्थ पनि काष्ठमण्डप शब्दकै अपभ्रंश वा अङ्ग्रेजी लवज हो भन्न सकिन्छ । यस शब्दको व्यापक प्रयोग अङ्ग्रेजीभाषामा भएको थियो भने पछिमात्रै नेपालीहरूले पनि काठमाडौँ भन्न थालेका हुन् । काठमाडौँको पूर्वरूप काष्ठमण्डप भएपछि यो कति पुरानो वा कहिलेदेखि प्रचलनमा आएको भन्ने सन्दर्भमा विमर्श गर्नु पर्ने हुन्छ ।
नेपालको पूर्वाञ्चल क्षेत्रमा पर्ने कतिपय जिल्ला, जिल्ला सदरमुकाम, गाउँ विकास समिति तथा विभिन्न नठाउँका नाम स्थानीय भाषा र संस्कृतिका आधारमा राखिएका छन् । यस्ता ठाउँका नाममा स्थानीय जातिका मिथकहरू जोडिएका छन् । पूर्वाञ्चल विशेषगरी लिम्बू जातिको बाहुल्य भएको क्षेत्र हो । यसैले पनि यहाँका धेरैजसो स्थानका नाममा यही जातिको भाषा, सस्कृति र मिथकमा आधारित छन् । यी ठाउँका नाममा एक किसिमको मिथक जोडिएका कुरा स्थानीय तहमा मौखिक रूपमा हस्तान्तरित हुँदै आएको किम्बदन्तीहरूबाट थाहा पाइन्छ ।
यो संसारमा धनसम्पत्ति कमाउन पक्कै सजिलो छैन । आफ्नो रगत पसिना बगाएर दुःख गरी मात्र दुइचार पैसा कमाउन सकिन्छ । यसको तुलनामा मानिसहरूले आफूसँग भएको धनसम्पत्ति खर्च गर्न भने धेरै सजिलो हुन्छ । धनको विनाश त कतिखेर कहाँ कसरी भइसकेको हुन्छ, चालै पनि पाउँदैन । आफूसँग धनमात्र हुनुपर्छ, त्यसलाई सिध्याउनमा साथ दिनेहरू पनि यहाँ जति पनि भेटिन्छन् । आफ्नो छरछिमेकीदेखि लिएर बाटोमा पाउने मानिसलेसमेत यस कार्यमा हाँसी हाँसी साथ दिन्छन्, खुशी खुशी साथ दिन्छन् । कस्तो मज्जा !
अदालत परिसरमा गम्भीर मुद्रामा बसेको यिो ऊ । झुस्स दाह्री पालेको उसले घँडामा चिउँडो अडाएको थियो । मलाई देख्नासाथ फिस्स हाँस्यो ऊ, एउटा खल्लो हाँसो । धेरै वर्षपछि भेट भएको थियो ऊसँग मेरो ।
‘अनि आज कताबाट यहाँ ?’ मैले सोधेँ ।
“सानो काम थियो ।” अप्ठयारो मान्दै छोटो उत्तर दियो उसले ।
“हिँडिस्योस् ।” केही छिनपछि एउटी सुन्दर महिला हतारिँदै ऊ नजिक आई । ऊसँगै अर्की एउटी महिला पनि थिई ।
“एकछिन है !’ असहजता अनुभूत गर्दै ऊ महिलाहरू सँगसँगै लाग्यो ।
बालकृष्ण सम (वि.सं.१९५९- २०३८) नेपाली साहित्यका बहुमुखी प्रतिभा हुन् । उनले नेपाली कवितामा नयाँ विचार र दर्शनबाट मानव इतिहासको व्याख्या गरेका छन् । समले नेपाली साहित्यको नाटक विधामा सगरमाथाको शिखर चुमेका छन्, त्यसका अतिरिक्त उनका कथा, कविता, निबन्ध पनि बेजोड मानिन्छ । कलम र कुची दुवैमा सम बेजोड मानिने समको आफ्नै शैली र शिल्प परिष्कृत छ । आफ्नो सात दशकलामो साहित्यिक साधनाको यात्रामा उनी अविच्छिन्न बग्ने महानदी हुन् । उनका पद्य र गद्य नाटक, कविता,कथा, निबन्ध, खण्डकाव्य ‘आगो र पानी’ र महाकाव्य ‘चिसो चूल्हो’ का प्रवृत्तिका भावभूमिमा समका समग्र प्रवृत्तिलाई केलाइकुलाई गर्न सकिन्छ ।
श्रावण १५, २०६७ शनिबार।
आदर्श साहित्य समाज, नवलपरासीले अाज एक कार्यक्रम सम्पन्न गर्यो ।
संस्थाका सदस्य लेखाराम सापकोटा निर्दोषयात्रीको सभापतित्व र समाजका अध्यक्ष एवम् आदर्श राष्ट्रिय विविधका प्रधान सम्पादक सुजन अधिकारी स्वयम्ले संचालन गरेको उक्त कार्यक्रमका प्रमुख-अतिथि प्रेमविनोद नन्दन हुनुहुन्थ्यो ।
उक्त शुभ अवसरमा प्रा डा नारायणप्रसाद खनालद्वारा लिखित स्वप्न-यात्रन र चिठी नामक निबन्धसङ्ग्रह एवम् आदर्श राष्ट्रिय विविध साहित्यिक पत्रिका बिमोचन भएको थियो ।
“जसरी समय परिवर्तनशील छ त्यसैगरी नेपाली साहित्यमा पनि दिनानुदिन केही न केही परिवर्तन भैरहेको नै देखिन्छ । त्यसैले जोकोही मानिसलाई पनि समय गतिरोधसँगै तैरिनु नै ठिक हुन्छ । त्यस्तै यो समयको साहित्यिक माहोल नै गजलात्क परिवेश छ । किनभने गजलले थोरै शब्दमा धेरै ब्याख्यत्मकता र विश्लेषात्मकता बोकेको हुन्छ । यो विधा रसिलो चोटिलो र ग्याहत्मकता माथिको मनोरञ्जनात्मकता मृदुशैली शिष्टताले भरिएको विधा भएको हुनाले पनि सबैले मन पराएका होलान्र र म पनि त्यो मिठासताको लालची हुनपुगेँ छु। र त्यसैको नालीबेली खोज्ने तर्फ मेरो कलम दौडिरहेको हो ।”
“नेपाली रचनहरू प्रकाशनमा ल्याएका साइटहरूमा मझेरी डट कम जति फराकिलो रचना भण्डार अरु कुनै पनि साइट छैन । तसर्थ यसको गति अग्रस्थामा भएको महशुस गरेको छु । ”
“जुन अग्रजहरूले मझेरीमा अग्रस्थान प्राप्त गर्नु भएको छ। उहाँहरू निरन्तरता एवम् साहित्याकाशमा या मझेरी मै पनि नवप्रवेशीहरूले लगनशीलता कायम राख्न र पाठक वा समीक्षज्यूहरूले सही कमेन्टगरी दिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु । ”
“कुनै देशको राजा छ भनेत्यही देशमा मात्रै पुजिन्छ यदि क्वै विद्वान छ भने सर्वत्र पुजिन्छ । मैले थोरै भए पनि साहित्यिक ज्ञानको आर्जन गर्नसकेँ भने त्यसको मूल्याङकन गर्ने सन्सार भरीका पाठक एवम उहाँहरूजस्ता विद्वान र विद्वत वर्गका ब्यक्तित्वहरू हुनुहुन्छ ।”
–गोर्खे साइँलो
प्यारा भाइबहिनीहरू ! यो संसारको सृष्टि सम्बन्धी विभिन्न क्षेत्रहरुको दृष्टिकोण बेग्लाबेग्लै छ । सबैभन्दा प्रमाणित आधार चाहिँ वैज्ञानिक दृष्टिकोण नै हो । यस कुरामा त्यत्ति ठूलो मतैक्यता छैन । यहाँ भने थारु संस्कृतिमा संसारको सृष्टि बारे रोचक कथा प्रस्तुत गरिन्छ ।
एक समय यहाँ चारैतिर अन्धकार र जलमग्न थियो । निरंजन ठाकुर नाम गरेका सत्पुरुष र अन्धाअन्धी दम्पति बाहेक कुनै प्राणी र जमिनको अस्तित्व थिएन । ती तीनै जना पानीमा तैरिएका थिए । तीनै जना शक्तिशाली थिए । अन्धाअन्धी दम्पतिबीच प्रगाढ मायाप्रेम थियो । एकले अर्काको भावनाको कदर गर्थे । पतिव्रता र पग्नीव्रतका कारणले उनीहरू शक्तिशाली भएका थिए । पतिसँग दिव्यदृष्टि थियो । उनी अघि र पछिका सम्पूर्ण कुरा जान्दथे । जलको वाहेक अर्थोकको आवाज सुन्ने स्थिति त्यहाँ थिएन । सत्पुरुष निरंजन ठाकुर संसारको सृष्टि गर्ने इरादाले चारैतिर घुमफिर गर्दै निरीक्षण गर्न थाले । अकस्मात् उनले अन्धाअन्धी दम्पतिलाई देखे । अब भने उनको दिमाखमा एक किसिमको बुद्धि आयो ।
ठण्डी सिजन बढेको छ । जाडोबाट बढी नै सर्तक हुने गर्दछु । जाडोमा ठण्डी गाडिने पिरले सधैँ सताउँछ । ठण्डी गाडियो भने त्यसलाई बाहिर निकाल्न निकै झम्मारहरू बेसाउनुपर्छ ।
बाहिरी बातावरणको ठण्डी त छँदैछ । म आज अर्को ठण्डीको कुरो गर्दैछु । मेरो वरिपरि केही चिसा मान्छेहरू छन् । चिसा मान्छेहरूसँग म किन सावधान रहन्छु भने उनीहरूको चिसोले मलाई भेट्ने हो कि भन्ने डर छ । चिसा मान्छेहरू हर्दम ठण्डीको प्रकोप बढाँउछन् । उनीहरू त चिसा छन् छन् अरुलाईपनि चिसा बनाइदिन्छन् । चिसा मान्छेहरूलाई एक किसिमले समाजलाई नै चिस्यानक्षेत्र बनाइदिन्छन् । संवेदनालाई जडतातर्फ धकेल्नु उनीहरूको दैनिक कर्मभित्र पर्दछ ।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटानै त्यस्ता साहित्यिक युगपुरुष हुन् जसका परिचय दिँदा राष्ट्रले गौरव अनुभव गर्छ । उनी राष्ट्रको आलोक हुन्, नेपाली साहित्य इतिहासका सुनौला पृष्ठ हुन् । ती गौरवशाली व्यक्तिलाई समयमै राष्ट्रले चिन्न नसकेको तितो यथार्थ भने नेपाली समाज र साहित्य प्रेमीहरूलाई सदैव विझाइरहने कुरा हो । उनको विलक्षण प्रतिभालाई कम आँक्ने हिम्मत कसैमा थिएन, त्यसैले उनी कदरका पात्र भए । राज्यले उनलाई जुनप्रकारको सहयोग पुर्याउनुपर्दथ्यो र सम्मान प्रकट गर्नुपर्दथ्यो त्यो चाहिँ गर्नसकेन । दुःख र विडम्बनाको कुरा त्यही नै हो ।
कवि राजवकी छोरीको बिहे भोजमा थिएँ म, वसुन्धरामा । भोजमा बाक्लै थिए बहुउमेर, बहुविधा र बहुविचारका लेखक-कविहरू । नीलगगनबाट चट्याङ परेझैँ खबर आयो ः कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान इहलोकमा अब रहेनन् । भोजको वातावरणमा अनायास गाढा उदासी छायो । पाको उमेरका प्रधान यो सुन्दर संसारबाट बिदै हुने गरी थला परेको सुराकी मैले पाएको थिइनँ ।
मातृभूमि साहित्य समाज हेटौँडाले विभिन्न पुरस्कारहरू वितरण गर्यो । मातृभूमि साहित्य समाज हेटौँडाले विभिन्न पुरस्कार वितरण तथा स्रष्टा सम्मान कवि गोष्ठी सु-सम्पन्न गर्यो । कार्यक्रम संस्थाका अध्यक्ष श्री देवराजज्यूको अध्यक्षता र वरिष्ठ गीतकार प्रेमविनोद नन्दनको प्रमुख आथित्यतामा संचालन भएको थियो। पुरस्कारको विवरण निम्न प्रकार छ।
-स्व. श्याम श्रेष्ठ राष्ट्रिय पुरस्कारबाट वरिष्ठ कथाकार श्री परशु प्रधान (काठामण्डौ) पुरस्कृत।
-रुकु कार्की राष्ट्रिय पुरस्कारबाट वरिष्ठ छन्दमार्गी कवि श्री गोविन्दराज विनोदी (गैँडाकोट, नवलपरासी) पुरस्कृत।
-यति फाइनान्स पुरस्कारबाट वरिष्ठ निवन्धकार श्री रामबाबु घिमिरे (रत्ननगर, चितवन) पुरस्कृत।
-नित्य गोविन्द स्मृति संगीत पुरस्कारबाट श्री इश्वर खड्का र शेखर शर्मा, (मकावनपुर) पुरस्कृत।
-रिजाल स्मृति शिक्षा पुरस्कारबाट एस.एल.सी.परिक्षा २०६६ मा मकावनपुर जिल्लाभरिमै उच्च स्थान प्राप्त गर्ने विद्यार्थीहरूमा छात्रतर्फ श्री आशिष अधिकारी र छात्रातर्फ सुश्री श्रृष्टि पुँडासैनी दुइजनालाई जनही रु. १५०००।– का दरले पुरस्कृत।
-मातृभुमि साहित्य सम्मानद्वारा दार्जालिङ निवासी स्रष्टाद्वय जोगेन दर्नाल र श्रीमती गीता क्षेत्री सम्मानित।
जता हेर्यो त्यतै अँध्यारो लाग्छ आजकल मलाई । मैले सोचेकी थिइनँ मेरो जीवन यस्तो कारुणिक बन्छ भनेर । सायद विधाताले लेखिदिएको होला यस्तो । लाचार बनेको छु म । हेर्दाहेर्दै यसरी म बर्बादीको खाडलमा कहिल्यै ननिस्कने गरी भासिन्छु भन्ने मलाई के थाहा ? यस्तो हुनुमा मेरो मात्रै गल्ती थियो र ? मैले कुन जन्ममा पाप गरेकी थिएँ र आज म लाचार भइरहेकी छु ? दश नङ्ग्रा खियाएर भएपनि, आधा पेट भरेकी थिएँ । भोको बसेरै भएपनि, मेरो विगतको जीवन धानेकी थिएँ नी ? मेरो दायित्वको मलाई ज्ञान थियो तर मलाई के थाहा मेरो जिन्दगी यति भयावह हुन्छ भन्ने कुरा ।
कति खुशी थिएँ म विगतका दिनहरूमा । आज सम्झिँदा केही राहतको महशुस हुन्छ । तर ती विगतका दिनहरू कहिल्यै फर्केर नआउने रहेछ । दुःख, वेदना र विरहका खाँदिला भारीहरू ममाथि भरिदै गए, कहिल्यै कम भएनन् । दिन, हप्ता, महिना, वर्ष र दशक हुँदै थामिदै हिडेँ उज्यालोको खोजीमा तर अँध्यारोले मेरो अपहरण गर्यो । मसँग भएका सारा खुसीहरू खोसेर लग्यो । हार गुहार गरेँ, विन्ती चढाएँ, आँशुहरूका वर्षा गराएँ तर सुनेन त्यस निर्दयी नियतिले ।
अझै पनि झलझली नाचिरहेका छन् विगतका दिनहरू चलचित्रझैँ बनेर मेरो मानसपटलमा । म निकै खुसी थिएँ । मेरा सम्पूर्ण इच्छा, आकांक्षाहरू पूरा हुने गर्दथे । मैले चाहेका, मागेका, मनपराएका तमाम चाहना तथा इच्छाहरू पूरा गरिदिनुहुन्थ्यो बाबाले । लाग्थ्यो म निकै भाग्यमानी छु । म आफुलाई सुन्दर फूलसँग तुलना गर्थे । पवित्र, निश्चल र मोहकका साथ प्रत्येक विहानी फूलिरहेकी हुन्थेँ । मेरा वरिपरि डुलिरहेका भँमराहरू देखेर लज्जाको महसुस हुने गर्दथ्यो मलाई । तर म तिनीहरूलाई वास्तै गर्दिन थिएँ । आखिर फूलेको फूलमा भँमरा नआउने पनि त होइन । मलाई वास्तै लाग्दैन थियो तिनीहरूको । फूल फूलिरहुञ्जेल मात्र हो तिनीहरूको समीप । ओइल्याएपछि नामो निशाना रहँदैन तिनीहरूको । विना लज्जा टाढिन्छन् ओइल्याएपछि । अर्को फूलको मोहकले आकर्षित गर्छ तिनीहरूलाई ।
सुन हेरी बिहानीको पहिलो किरणले
तिमी हिंड्ने बाटो हेरी चौतारीमा ढुकी बसे