‘रक्शीको नशाले जब आँखा कान मात्र किन सम्पूर्ण चेतना लठ्ठिएर म आफैं आधा मरेको जस्तो हुन्छु तब मात्र मेरो साहस हुन्छ खुकुरी उठाउने। नशाको सुरमा मानो म कतै सपनामा आफ्नै घाँटीमा प्रहार गर्दछु, त्यस्तै पीडा हुन्छ मलाई। आफूजस्तै आफ्नै रूप मानिसको अगाडि घाँटी छेर्स्याएर बस्नु र त्यो घाँटीमा प्रहार गरेर जीवन हरण गर्नु – के यो मानिसको जीवनको ठूलो अपमान होइन? यस्ता कुराहरू मनमा उठ्दा मलाई डर लाग्छ कि अब म चाँडै बौलाहा हुनेछ।’
कर्णाली दक्खिन बग्दो छ भन्ने नाटकको ह्याङ्ओभर दिमागैमा थियो । एउटै देशभित्र पनि कुनै समूह आफ्नै र कुनै समूह पराई भएको तीतो यथार्थले मन-मस्ितष्कलाई नराम्ररी झक्झक्याइरहेको आफूले अनुभव गररिहेको थिएँ । सँगै हिँडिरहेको कुनै अर्कोले राम्रा लुगा लगाएको छ भने पनि डाहा थियो । कणर्ालीका बासिन्दाले सोच्न सक्छन् कतै अरूले लगाएका लुगामा तिनले सरकारलाई तिरेको कर पनि परेको होला र उनीहरू आफू भने नांगै रहनुपरेको छ । लौ लुगासम्ममा नभए पनि राजधानीमा गुड्ने सरकारी इन्धन खपत गर्ने गाडीका धूवाँका प्रत्येक कणकणमा मुगुको दुर्गम गाउँमा जन्मेर अरू केही सुविधाको नाकमुख नदेखेको र त्यहीँ मर्न तयार भएको प्रतिनिधि पात्र पुन्नबहादुर विश्वकर्माको रगत-पसिना परेको हुनसक्छ ।
विसं १९६२ सालतिर हुनुपर्छ, चन्द्रशमशेरको पालामा सिंहदरबारको एउटा महासभामा शुक्रराज शास्त्रीका पिता माधवराज जोशीलाई शास्त्रास्त्रका निम्ति निम्त्याइको थियो रे ! उनले त्यहाँ मूर्तीपूजाको विपक्षमा आफ्नो विद्वतापूर्ण मत राखेछन् । त्यसपछि त के थियो, उनीमाथि त्यहीँ मारपिट भयो । रगताम्य पारयिो । त्यतिले नपुगेर उनलाई सहर घुमाई दुई वर्षको कैद तोकी जेल हालियो । उनका अनुयायीलाई पनि सजाय भयो । केहीलाई त वर्षदिनसम्म पशुपतिनाथ मन्दिरको दर्शन गरी चन्दन लगाउने सजाय पनि सुनाइएको थियो रे !
झिसमिसे बिहानीमा कस्तुरी सधैँझैँ आहाराको खोजीमा आˆनो बासस्थान छोडेर केही परको जङ्गलमा पुग्यो । कस्तुरीको आँखा लहलह परेर पलाइरहेको राम्रो घाँसमा पर्यो । घाँस उमि्रएको ठाउँमा केही खाल्डो भएकोले कस्तुरी उफ्रिएर तल झर्यो । झर्दा पेटमा नीलकाँडा बिझ्यो । पीडाले आत्तिँदै कस्तुरी खाल्डोबाट बाहिर निस्कियो । कस्तुरीले आफ्नो पेटमा बिझेको काँडा झिक्न सकिन्छ कि भनी निक्कै कोसिस गर्यो तर सकेन । असहृय पीडाले रन्थनिँदै आफ्नो बासस्थानतिर र्फकदै गर्दा कस्तुरीले रूखमा बसेको सुगालाई देख्यो र विनम्र स्वरमा भन्यो, ‘सुगा हेर न, मेरो पेटमा निलकाँडा बिझ्यो । झिकिदेऊ है ।’
कुनै गाउँमा भुन्टे र भुन्टी नाम गरेका बूढाबूढी बस्दथे । उनीहरूका सपना र विपना नाम गरेका दुई छोरी थिए । छोरीहरू ठूली भइसकेकाले बूढाबूढीलाई उनीहरूको विवाहबारे चिन्ता हुन थाल्यो । छोरीहरू सुहाउँदो दुलाहा फेला नपरेकाले उनीहरू झन् चिन्तित बन्न पुगेका थिए । केही नलागेपछि बूढाबूढीले भोलि बिहानै आˆनो घरमा जो आउँछ उसैसाग छोरीको विवाह गरिदिने सल्लाह गरे ।
