kbs

लोकतन्त्रकै खातिर मर्नेहरूलाई सम्झ
गाउँ बस्तीमा चेतना छर्नेहरूलाई सम्झ

छोराछोरी बराबरी दुई आँखाका नानी
नेपालका सन्तान यी ममताका खानी

मैले हिँड्ने बाटोभरि
हारहरूको लाम थियो

हामी सबै एउटै ड्याङका भ्यान्टा आलु मुला
गुन्द्रुक सिन्की भएका छौँ केको साना ठूला

नखोज भो दायाँ बायाँ, तिम्रै धड्कनमा छु
नपत्याए हेर मनको, त्यही आँगनमा छु

तिमीले माया मारेको देखेर भावना चुकेको छ
तिमीले तिरस्कार गरेको देखेर ज्यान सुकेको छ

आकाशै भरी नौलाखे तारा चम्केर बसेझैँ
सम्पूर्ण जाति नेपालीहरू मिलेर दुरुस्तै

करुवा भन्नै बित्तिकै सबैलाई कल-कल पानी पीएको तिर्सना गराउँछ । गर्मी होस या जाडो करुवा र पानी पीउने रहर सबैलाई हुन्छ । आˆना घरमा आएका पाहुनाहरूलाई काँसको करुवामा पानी दिएर इज्जत गर्ने चलन छ । धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ आफैँले पानी पीउने करुवा र आङ्खोरा कहाबाट ल्याईन्छ र कसरी बनाईन्छ भन्ने । पाल्पाको ढाकाटोपी, भोजपुरको खुकुरीले इज्जत धाने जस्तै सङ्खुवासभाको इज्जतचाँही चैनपुरे करुवाले धानेको छ ।

क्रमभङ्ग गरौँ । कछुवाको जस्तो सुस्त चालले होइन कि उफ्राइ उफ्रौँ भ्यागुताको जस्तो । छलाङ्ग मारौँ । वर्तमान नेपालको राजनीतिक वृत्तमा थोरै हदसम्म मात्र भए पनि नेपाली साहित्यमा पनि यसको बहस, छलफल वा वाद विवाद चाल्नु आवश्यक भएको ठान्दछु । नेपाली साहित्यमा क्रमभङ्ग गर्ने क्रम नचलेको होइन, नेपाली भाषमा साहित्यको सिर्जना गरेर भानुभक्तले प्रथम चरणको क्रमभङ्ग गरे । संस्कृतको अब छिन्न जगजगी र दवदाव भएको उत्निखेर नेपाली भाषामा साहित्यको सिर्जना गर्नु कम महत्वको र दुष्कर कार्य थिएन नबनेको,कसैले नखनेको बाटो हिँडनु । परम्परागत लेखन क्षेत्रलाई यो एउटा धक्का थियो । जवर्दस्त धक्का । अवश्य खनिए होलान् भानुभक्तमाथि पुरातनवादी लेखक कविहरू । देवभाषाको अवहेलना गरे भनेर ।

ट्रयाक सुट लगाएर दौड्ने हो भने ८९ वर्ष टेक्न लाग्नुभएका यी वयोवृद्ध साधक कुनै खेलाडीभन्दा कम फुर्तिलो देखिनु हुन्न । ललितपुरको बखुम्बहालदेखि काठमाडौँको इटुमबहालसम्म म्याराथन गर्ने हो र उहाँलाई सहभागी गराउने हो भने पक्कै पनि उहाँले दौड पूरा गर्नुहुन्छ । साधा जीवन उच्च विचारको उदाहरण खोज्नुपर्‍यो भने उहाँलाई अघि सर्दा नि हुन्छ । अध्ययन, लेखनमा मात्र संस्कृतिलाई बोक्ने होइनकी पहिरन, बसाइका समेत संस्कृतिलाई उत्तिकै ख्याल राख्ने सत्यमोहन जोशी यतिखेर ८९ वर्षको शिखर आरोहण गर्ने क्रममा हुनुुहुन्छ ।

माघ शुक्ल पञ्चमी तिथिका दिन घुमघामका साथ मनाइने श्रीपञ्चमी पर्व विशेषगरी विद्यार्थी वर्गका लागि सरस्वती आराधनाको विशिष्ट पर्व मानिन्छ । मानव जीवनमा ज्ञानको विशेष महìव हुने भएकोले यस पर्व अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लाग्नका लागि प्रेरणा दिने उत्सवको रूपमा पनि लिइन्छ । कुनै पनि मानवको आत्मिक प्रगति सामाजिक सम्वृद्धि एवं एकले अर्काप्रति परस्परमा स्नेह र सद्भाव कायम गर्न ज्ञान वा शिक्षाप्राप्तीको सर्वोपरी महत्व रहन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रको परिदृश्यलाई हेर्दा नेपालमा जस्तै विश्वका विभिन्न देशमा विभिन्न भाषिक समुदायहरू छन् । यीमध्ये कतिपय भाषिक समूदायहरू परापूर्वदेखि अझैसम्म पनि अल्पसंख्यकरूपमा नै रहिआएका देखिन्छन् भने कतिपय भाषिक समुदायहरू यस्ता छन् जसले उसको देशमा मात्र होइन, विश्वमा नै धेरै प्रमुख स्थान कायम गरिराखेको पाइन्छ । यस्तै कुनै भाषाले कुनै समयमा कायम गरेको लोकपि्रयता र आधिपत्य वर्तमान समयमा आएर इतिहासकै गर्भमा सीमित हुनपुगेको पाइन्छ ।

अभिलेखको आधारमा ठोकेरै भन्न सकिने नेपालको पहिलो प्रामाणिक काल लिच्छविकाल हो । लिच्छविकालका २०० वटाभन्दा बढी अभिलेख पाइन्छन् । ती अभिलेख चिनियाँ यात्रीहरूको वर्णन, भारतीय अभिलेख, संस्कृत वाङ्मय आदिको अनुशीलन गर्दा त्यसबेला नेपाल विशाल थियो भन्ने थाहा पाइन्छ । लिच्छविकालपछि नेपालको त्यो अवस्था रहेन र विक्रमको बाह्रांै शताब्दीमा यस भूभागमा ३ वटा राज्य खडा हुन गए । एउटा पश्चिम १ नं. नुवाकोटसम्म मात्र आˆनो राज्य कायम रहन सक्दा पनि नुवाकोटभुङतीप्रजत राजकृतम् भनी गर्व गर्ने काठमाडौँखाल्डोमा राजधानी भएको केन्द्रको राज्य, अर्को नेपालको दक्षिणपूर्वभेकमा नान्यदेवले स्थापना गरेको सिमरौनगढ राज्य र तेस्रो नेपालको पश्चिमउत्तरभेकमा नागराजले खडा गरेको सिंजाराज्य ।

कहिल्यै, कहिल्यै पनि
अभावबिनाको जीवन नदेखेका
मेरा पुर्खाहरू जिजुबाजे र बराजुहरू
जो सधँै
तिम्रै हलो जोत्दाजोत्दै
रगत छादेर मरे वा गानो दुखेर मरे
त्यसैले पनि गुनको बदला गुन
मुखिया हाम्रा छोरानातिले
सुख पाउने संविधान लेखिदिनू है !

संसारमा धेरैथरीका प्रतियोगिताहरू हुन्छन् । संसारको के कुरा, संसारभरकिा अधोगामी प्रतियोगिताहरू त अचेल हाम्रै देशमा पनि छ्यालब्याल हुन थालेका छन् । सुन्दरी प्रतियोगिता भनेर शिशु सुन्दरीदेखि सासू सुन्दरीसम्मका प्रतियोगिता गराउन हामी खप्पिस भइसकेकै छौँ । यी प्रतियोगिताहरूको बजारभाउ पैसावालहरूले तय गर्ने हुनाले तिनको छनोटमा प्रतियोगिताका लागि प्रायः सुन्दरहरू कमै पर्ने गरेका छन् । यद्यपि, सुन्दरहरूका लागि पनि केही बजारमुखी प्रतियोगिता हुँदै नभएका चाहिँ होइनन् ।

मुमा पहिले नै बित्नुभएको थियो । म तीन वर्षको हुँदा बुबा -धर्मभक्त माथेमा) पनि मारनिुभयो । म अबोध बालिकालाई बुबालाई किन र केका लागि मारयिो, थाहा हुने कुरै भएन । माहिलो बुबा ध्रुवभक्तले सुनाउनुभएको जति कुरा मात्र थाहा पाएँ ।
माफी मागे बुबा छुट्नुहुन्छ भन्थे । फुपूकी छोरीले किन माफी नमागेको भनेर उहाँलाई सोध्नुभएछ । तर, बुबा त्यस मामिलामा कडा हुनुहुन्थ्यो । उहाँले भन्नुभएछ, “हामीले राजाका निम्ति काम गरेका हौँ, प्रजातन्त्रका निम्ति काम गरेका हौँ । के बिराएका छौँ र माफी माग्ने ?”

(शहिद धर्मभक्त माथेमाकी छोरीको संस्मरण)

‘जय नेपाल’को लयमा फोन गुञ्जियो । विमल अर्याल रहेछन्- नागरिक आन्दोलनका फिल्डमार्सल ।

‘जाने होइन दाइ हाइकिङ ?

मलाई अघिल्लोचोटि लाँकुरी भञ्ज्याङमुनिको भिरालो, ओसिलो र चिप्लो बाटो कतै निहुरिएर लौराले भुइँ छाम्दै, कतै बसेर घसि्रँदै हिँडेको सम्झना भयो । त्यो हाइकिङ निश्चय नै शक्तिबर्द्धक र आनन्दमय भएको थियो । वारि पाखाबाट माथि उक्लिँदा ओझेल, शीत र जोखिमको सङ्गत गरिएको थियो । पारि पाखाबाट झरेको ओरालो थियो पहारिलो, न्यानो र जोखिमरहित ।

‘नमस्ते कविज्यू ।’

‘नमस्ते ।’ उनले आँखा चलाएर भने, ‘यहाँलाई चिन्न सकिन नि !’

‘तर म हजुरलाई राम्ररी चिन्छु ।’ मैले भनेँ, ‘कविज्यूलाई नचिन्ने को छ र ?’