संस्मरण

क्याप्टेन यज्ञबहादुर थापा र भीमनारायण श्रेष्ठको हत्या गरएिको घटनाले मलाई भित्रैसम्म छोएको थियो । खासगरी गोलघरपछि विभिन्न जेलमा बस्ने क्रममा नेपाली कांग्रेसका जेल परेका साथीहरूले त्यस घटनाबारे जिज्ञासा राख्दा मैले त्यो कथा धेरैपटक सुनाएको छु ।

खासमा बीपी कोइरालाप्रति यज्ञबहादुर थापाको ठूलो विश्वास थियो । २०२७ सालमा भारत पुग्नुभएका यज्ञबहादुर उहाँकै प्रेरणा र गिरजिाप्रसाद कोइरालाको निर्देशनमा नेपाल फर्किनुभएको थियो । ०३१ सालमा नेपाली कांग्रेसले पञ्चायतविरुद्ध हतियार उठाउने निर्णय गरेलगत्तै उहाँ पूर्वी क्षेत्रको सैनिक कमान्डरका रूपमा बनारसबाट मधुवनी हुँदै कमला नदीको बाटो नेपाल भित्रिनुभयो ।

आफ्नो १६ वर्षको जेलनेल यात्रा र त्यसमा पनि २६ महिना गोलघरभित्रका सेलहरूमा कप्तान यज्ञबहादुर थापासँग बिताएका दिन म बिर्सनै सक्दिनँ ।

अहिले आएर पुराना कुराहरू सम्झँदा रमाइलो मात्र होइन, उत्सुकता र कौतूहल पनि जाग्छ । यी कुरा हाम्रो पुस्तालाई आफैँ भोगेकाले सामान्य लाग्न सक्छन् । तर, त्यसपछि र अहिलेको पुस्तालाई पुराना कुराहरू रमाइलै लाग्नुपर्छ । त्यति मात्र होइन, कतिपय सन्दर्भ र प्रसंग त उनीहरूका लागि शिक्षाप्रद र मार्गनिर्देशक पनि बन्न सक्छन् ।

धेरै दिनसम्म म ढुक्क थिएँ- मेरो रेडियो हरायो । त्यति मूल्यवान्, सान्दार, अत्याधुनिक र मेरो गौरवको साक्षी त्यो रेडियो हराउनु मेरो लागि पक्कै पनि सुखद कुरा थिएन तर हराएपछि कसको के लाग्छ र ? म शत प्रतिशत विश्वस्त भएँ- मैले अनाहकमा मेरो मुटुको एउटा टुक्रा गुमाएँ, मेरो सानको मूल्यवान् हीरा लुटाएँ, मेरो पुरस्कारको चिनो हराएँ । धेरै दिनसम्म म बेचैनीमा रहेँ र कतै पत्ता लागिहाल्छ कि भनेर मनमनै कामना पनि गरेँ ।

“ए बाबु भन् त तँ दार्जीलिङ जान्छस् कि जाँदैनस् ?” २०२३ सालमा झापामा देशव्यापी रूपमा मनाइएको नेपाली साहित्य सम्मेलनमा भाग लिन गएका बेला, मौका पारेर काठमाडौँमा बस्ने केही साहित्यकारहरू दार्जीलिङ हान्निए । त्यसरी दार्जीलिङ जानेमा रोचक घिमिरे दाइ र भैरव अर्याल दाइ पनि पर्नुभएछ । विडम्बना भनौँ कि के भनौँ, घनिष्ट साथीभित्रका उहाँहरूले रमेश विकल दाइलाई तिमी पनि जान्छौ कि भनेर एक वचनसम्म सोध्नु भएनछ । भारी रिस उठेछ रमेश विकल दाइलाई । त्यसैले उहाँले पनि रोचक घिमिरे दाइ र भैरव अर्याल दाइसँगसँगै नगएर आफू अलग्गै जाने विचार गर्नुभएछ । म उहाँले माया गरेको भाइ, मलाई साथमा लाने विचारले उहाँले मलाई माथिको प्रश्न गर्नुभएको रहेछ ।

बाबु बुधशम्सेर राणा र आमा मोहनकुमारीको पाँचौ अर्थात् कान्छो सन्तानको रूपमा पाल्पाको ठुटेपीपलमा वि.सं. १९७५ सालको असार २२ गते मेरो जन्म भएको हो । मेरो बाजे पाल्पाको बडा हाकिम भएर त्यता बस्दा हाम्रो परिवार उतै थियो र त्यसैबखत मेरो जन्म पाल्पामा भयो र ६ महिनाको शिशुअवस्थामै म थापाथली (काठमाडौँ) ल्याइएँ । सम्पन्न राणा परिवारमा कान्छो छोरोको रूपमा जन्मिएकोले मेरो बाल्यकाल कुनै कमी नभई बित्यो

मत एउटा सिंगो पार्टी हाँकेर यहाँसम्म आएको मानिस हुँ । तर, किन हो कुन्नि मानिसहरू मलाई किसान आन्दोलनबाट अलग गर्नै चाहँदैनन् । हो, म किसान आन्दोलनको एउटा हिस्सा अवश्य हुँ तर किसान आन्दोलन मात्र मेरो राजनीतिक अभीष्ट र ध्येय थिएन । म त राजनीतिलाई केन्द्रमा राखेर विभिन्न आन्दोलनका मोर्चाहरूमा सरिक भएको हुँ । त्

राजा महेन्द्रले २०१७ सालको ‘कू’ त्यत्तिकै गरेका होइनन् । घटनाक्रम हेर्दा उनले सुरुदेखि नै प्रशस्त मात्रामा आफ्ना नजिकका मानिसहरूको राय-सल्लाह लिएको देखिन्छ । राजनीतिक शक्तिहरूलाई छामीछामी उनले त्यो कदम उठाएका थिए । दलहरूलाई कमजोर बनाउने दाउ त उनको सुरुदेखिकै थियो ।

राजासँग मुठभेड गर्ने र विद्रोह गर्ने सोच नेपाली कांग्रेसको सुरुदेखि नै थिएन । बरु सधैँ नै राजाको पहुँच र प्रभावलाई सदुपयोग गर्ने थियो । कांग्रेसले पहिलो संसदीय निर्वाचनमा दुईतिहाइ बहुमत ल्याउँदा आममानिसमा अब स्थिर सरकार बन्छ भन्ने आशा थियो । साथसाथै, बीपी कोइरालाबाट धेरै नै अपेक्षा पनि थियो । २०१६ जेठ १३ गते शपथ लिएपछि १४ गते दिउँसो सिंहदरबारमा बसेको मन्त्रिमण्डलको बैठकले आठ मन्त्री र ११ उपमन्त्रीको कार्यविभाजन गरी काम सुरु गरेको थियो । बीपीले त्यतिबेलै भन्नुभएको थियो, “मेरो नेतृत्वमा गठित मन्त्रिमण्डल राजा र प्रजा दुवैको विश्वासको पात्र तथा नयाँ व्यवस्थाको प्रतीक हुन गएको छ ।”

तिबेला पार्टीले मलाई मेची अञ्चलको जिम्मेवारी दिएर काम सम्हाल्न पठाएको थियो । एउटा अनौठो द्वन्द थियो मुलुकको राजनीतिमा । ०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलनले एकातिर राजनीतिलाई थोरै भए पनि खुकुल्याएको थियो । विद्यार्थी समुदायका गतिविधिहरू धेरै खुल्ला भएका थिए र राजनीतिक पार्टीहरू पनि साप्ताहिक अखबारहरूमा पार्टीहरूको नाम अघिल्तिर पु. लेखेर आफ्नो अस्तित्व देखाउन सक्ने हैसियतमा पुगेका थिए । पु.नेपाली काँग्रेस, पु. नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी भनेर लेखिन्थे साप्ताहिक छापाहरूमा । जनमतसङ्ग्रह अगाडिको गाउँफर्के आतङ्कको दाँजोमा यो पर्याप्त फराकिलो दायरा लाग्थ्यो त्यतिबेला ।

फज्लु भैया भन्ने व्यक्तिलाई मैले उनले लगाएको गुनको एउटा ऋण तिर्न बाँकी छ, जो यो जीवनमा अब सम्भव छैन । किनभने, फज्लु भैया अहिले यो संसारमा छैनन् तर पनि बेलाबेलामा विशेष गरी जबजब म सम्मानित हुन्छु, उनको खुबै सम्झना आउँछ र सोच्न थाल्छु कि साधारणभन्दा साधारण मान्छेले कसैको जीवनमा कत्रो प्रभाव पारेको हुँदो रहेछ ।

राणाहरू प्रजातन्त्रको नामै सुन्न चाहन्नथे । त्यस्तो अवस्थामा पनि विभिन्न राजनीतिक दलहरू आ-आफ्ना राजनीतिक एजेन्डासहित राणा शासनको विरोधमा सडक तताइरहेका थिए । विरोध र आन्दोलनका कार्यक्रम सार्वजनिक गररिहेका थिए । सायद त्यसैको प्रतिफल एक दिन राणा शासन गयो र प्रजातन्त्र आयो ।

नेपाली सेनामा राणाकालमा प्रशस्त विवाद र विभाजन थियो । गुटउपगुट त त्यसको विशेषता नै बनेको थियो । जब मुख्तियारीबाट जर्नेल-कर्णेल बनाइन्छ, त्यसो हुनु स्वाभाविक पनि हो । ज-जसले जुनजुन पदमा नियुक्त गरे, उनीहरू ऊप्रति अनुगृहित हुने नै भए । साथसाथै, जबजब सत्ता परविर्तन हुन्छ वा सरकार अप्ठ्यारोमा पर्ने अवस्था आउँछ, सेनामा पनि आफ्नो नेतृत्व स्थापित गर्ने होडबाजी चल्छ ।

जीवनमा मैले के-कस्ता र कति सङ्घर्ष गरेँ बताउन गाह्रो छ । जीवनमा भयङ्कर आँधिबेहरी आओस् रूखपातलाई भूािसम्म निहुराओस् तर त्यो आँधिवेहरी सक्किएर गएपछि सबै घाँसपातलाई बढारेर लगोस् र सबै निहुरिएका तङ्ग्रङ्ग भएर उठुन जीवन बाँच्न निम्ति हो, आनन्द निम्ति हो । संवत् २००२ सालमा आफ्नो कथा ‘आँधी र अवसान’ मा मैले लेखेको थिएँ । जीवन बाँच्न निम्ति, यससित डराउनु हुँदैन । त्रास वेगरको सङ्घर्ष वेगर जीवनलाई के जीवन भन्ने ?

विसं २००७ को आन्दोलनका क्रममा तत्कालीन राजा त्रिभुवनको भारत प्रवासको विषयलाई लिएर अनेकथरी अडकलबाजी र हल्लाहरू चले । साथसाथै, १९९७ सालको घटनाको विषयलाई लिएर पनि त्रिभुवनलाई बदनाम गर्ने कोसिस भयो । कतिसम्म भने, शुक्रराज शास्त्री, गंगालाल, दशरथचन्द, धर्मभक्त माथेमा, टंकप्रसाद आचार्य र रामहर िशर्मालाई सजायको फैसला सुनाउँदा त्रिभुवनको सल्लाह लिएको र उनको समर्थन रहेको हल्ला चलाइयो ।

खेलकुदले मानिसलाई स्वस्थ र तन्दुरुस्त राख्छ तर त्यसकै परिणाम स्वरूप जीवनको उत्तरार्द्धसम्म पनि स्वस्थ र तन्दुरुस्त भएको देख्दा छक्क लाग्छ । सानैदेखि राजनीतिमा लाग्दा कहिले ब्याड्मिन्टन त कहिले कुन खेलको सहारा लिएर पनि राजनीतिमा संलग्न भएँ । तर, फुटबलमा भने म राजनीतिक उद्देश्यभन्दा पनि खेल भावनाले उत्प्रेरति भएर लागेको हो । त्यसमा लागेर म खुबै रमाएँ पनि । सौहार्द्रता र मित्रताको अभूतपूर्व संगम हुँदोरहेछ खेल क्षेत्र । त्यसैले पनि मलाई खेलबाट टाढा जान दिएन ।

चैत्र ३ गतेका बारेमा नेपाली जनस्थानमा खासै प्रस्ट परिचय छैन । चैत्र ३ गते किन मनाइन्छ, त्यसबारेमा सीमित कवि-लेखकलाई मात्र ज्ञान छ । यसबारे धेरै कुरा प्रकाशमा आउन बाँकी नै छ ।

आपनो जीवनमा धेरै यात्रा त गरेको भन्न सक्दिनँ म, त थोरै भए पनि अविस्मरणीय यात्रा भने गरेको छु । सबभन्दा बढी भारत गएको छु, निजी र समाहोरात्मक दुवै प्रकारले । विभिन्न भ्रमणहरूमा सधैँ विविधता पाउँछु भारतमा ।
धेरै समयअघि भारतको एक अविस्मरणीय साहित्यिक यात्रा गर्ने अवसर पाएको थिएँ । त्यसमा मैले ठूल्ठूला साहित्यिक व्यक्तित्वहरूसित हिँड्न पाएको थिएँ । त्यही मेरो ठूलो उपलब्धि भयो, जुन आज पनि मेरो मानसपटलमा सम्झनाका रूपमा सुरक्षित छ ।