kbs
मान्छे, स्वास्नी र लोग्ने
स्वास्नी र मान्छेको संयोगबाट बनेकी नारीभन्दा भिन्न, लोग्ने र मान्छेको सम्भोगबाट बनेको पुरुषभन्दा भिन्न-एक्काइसौ सदीका हामी जो छौ ती भूपीका कविताको हामी होइनौ-फगत् पाइतालामा ठडिएका, शङ्कर लामिछानेको निबन्धका प्याज होइनौ-फगत् एब्स्ट्राक्ट चिन्तनमा दरिएका, न त पारिजातको शिरीषका फूल हौ हामी-जो गन्धहीनताको आवरणमा सुगन्ध कल्पिरहेका । देवकोटा लक्ष्मीप्रसादले पोखेको पीडामा हामी पागल ठहरिउला तर प्रधानको विश्लेषणमा त बौलाउनुभन्दा मर्नु निको ! पुख्र्यौली आहृवान हाल्ने भूतका भिनाजुको उल्टो अभिव्यक्ति छ- अभिको ।
मनकी मय्जू
पश्चिम १ नं. (हालको नुवाकोट) मा पर्ने समुन्द्रदेवीको भिरालो भागमा हाम्रा पुर्खाहरूले आर्जेका थुप्रै भू-भागहरू थिए तर हाम्रा दुई पुस्ता अघिदेखि नै काम, माम र नामको अभिलाषामा काठमाडौां र भित्री मधेस छिर्ने हावा चलिसकेका कारण अहिले ती भेगमा कुनै बंशज बाकी रहेनन्, न कुनै नवीन सिर्जनाको बुदहरू नै त्यहा पोखिए । उहिल्यै बनेका घरहरूको पनि हाल कुनै अस्तित्व रहेनन् । सबै घर खण्डहरमा परिणत भए । तथापि त्यस भेगमा हाम्रा पुर्खाहरूले छोडेका आदिम कृतिहरू धमिलो र घुर्माइलो भएर अझै केही पुराना मानिसहरूको दिमागमा कहीा कतै सजिरहेका छन् । केही भू-खण्डहरू बेवारिसेझैा भएर अझै बसिरहेका छन् । हामीमध्ये केही आˆनै पैतृक थलोमा गयौ भने पनि आˆनो नाम वा कीर्तिले बाजे/बराजुहरूका नाम वा कीर्तिबाट आफूलाई चिनाउनुपर्ने अवस्था आइपरेको छ ।
साहित्य र राजनीति
नेपाली साहित्यमा अत्यन्त चर्चित विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला राजनीतिमा वीपी कोइराला नामले सम्बोधित हुनुभयो । समाजवादी चिन्तक र आधुनिक प्रजातान्त्रिक चेतका अग्रणी वीपी जयन्तीको महिना भदौमा शून्य-सर्ग अन्तर्गत साहित्य र राजनीति शीर्षक दिएर यो आलेख तयार हुने सुखद संयोग मिल्यो । लाग्छ, विषय शीर्षकको सान्दर्भिकता राजनीति र साहित्यको योग वीपीको जयन्तीमा हुनुले राख्दछ ।
भ्रम
“नमस्कार …!”
कोही अपरिचित व्यक्तिले किरणतर्फ हात फर्काउँदै अभिवादन गर्यो । किरण अकमक्क पर्यो । पछाडि फर्केर हेर्यो सायद अरु कसैलाई नमस्कार गरेको होला। तर पछाडि कोही थिएन । औपचारिकताका लागि नमस्कार फर्कायो । हाँस्दै हात मिलायो अनि सोध्यो “हाम्रो भेट कतै भएको थियो र माफ गर्नुहोला मैले त ठम्याउन सकिनँ । यहाँको नाम जान्न सक्छु होला ”
मरूभूमिको साग र डलर नचल्ने विमान
बाहिर मुसलधारे पानी परिरहेको थियो । साउनको महिना । इन्द्रेदेव धरतीलाई खुशी भएर सेचन गर्दै थिए । दिल्लीको ट्रफिक, त्यसमाथि पनि पानी परेर सडकहरू जलमय भएका बेला त घन्टौ लाममा बस्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले दिउसो बाह्र बजेको जहाज भएतापनि म साढे आठ बजे नै अतिथि गृहबाट हिडे । गाडी कुनै रोकावट बिना नौ बजे नै विमानस्थल आइपुग्यो । बोर्डिङ् पास लिने मै पहिला भएछु । तल प्रतीक्षालयमा गएा । त्यहाा मबाहेक अर्को कुनै यात्रु थिएन ।
अल्पायुका अमर व्यक्तित्व
भाषा, साहित्य, कला र संस्कृति एक स्वाभिमानी राष्ट्रका अमूल्य निधि हुन् । यी अमूल्य निधिहरूको संरक्षणमा प्रथमतः देशवासी नागरिकहरूको सर्वाधिक दायित्व रहन्छ । यिनै मूल्य, मान्यता, महत्त्व र मर्मलाई बुझ्ने जिउदा पारखीहरूको जन्म भने लाखौमा एक पनि मुस्किलले हुने गर्दछ । लाखौमा जन्मेका यी बहुआयामिक व्यक्तित्वहरूका इच्छा, आकाङ्क्षा , मनोभावना, विवेक र विचारको महत्त्वलाई सहजै स्वीकार गर्ने जनसमूह झन् त्यति नै दुर्लभ र अभावपूर्ण स्थितिमा रहेको प्रतीत हुन्छ । त्यसैले नेपाली समाज र परिवेशबाट अलिकति पनि टाढा नरहेर कलिलै उमेरमा भाषा, साहित्य, समाज र राष्ट्रको गौरवमय छविलाई चरम शिखरमा पुर्याई अमरत्व प्राप्त गर्ने राष्ट्रिय विभूति मोतीराम भट्ट नेपालीका ढुकढुकी हुन् ।
मेरी हजुरआमा
मैले आफ्नी जननीलाई राम्ररी चिन्न नपाउदै उहाको काखबाट वञ्चित हुनुपर्यो । मलाई इष्टमित्र नाता-कुटुम्बले विचरो ‘आमा नभएको टुहुरो भनेर ‘माया’ गर्थे तर मैले आफूलाई टुहुरोको कुरा धेरै पछिसम्म अनुभव गरिन । किनभने मैले पछिसम्म पनि आफ्नी ठूली आमा (बाबाकी जेठी पत्नी) लाई नै आमा ठानेा हुन पनि मेरी ठूली आमाले मलाई त्यो अनुभव गर्ने अवसर नै दिनुभएन ।
असफल चित्रकार सफल साहित्यकार
मैले आफूलाई पचास वर्षको उमेर घटाएर बाह्र वर्षको ठिटोको रूपमा खडा गरी आफैालाई हेरिरहेछु दरबार हाइस्कुलमा भट्टराई बाजे (बासुदेव भट्टराई) इतिहासका टिचर लठ्ठी टेकेर विस्तारै क्लासभित्र पस्नुहुन्छ । फोटो क्लास, अचेलको भए सातौा कक्षा । उहााले भारत वर्षको र इङ्ग्ल्याण्डको इतिहास पढाउनु हुन्थ्यो । म पछाडिको बेञ्चमा बसेको छु । मेरो सामुन्ने एउटा पुस्तक छ, जसको जिल्दाको सागै टाासिएको कागज बाक्लो सेतो र सफा छ । त्यो सेता कागजमा भट्टराई बाजेको आकृति लेख्ने ममा इच्छा पैदा हुन्छ । सिसा कलमले मेचमा बस्नुभएका भट्टराई बाजेलाई हेरी-हेरी म उहााको आकृति कोर्न थाल्छु । अचानक मेरो कानमा भट्टराई बाजेको आवाज आउाछ ‘मल्ले यता आइज’ म व्यूाझे जस्तो हुन्छु । खुरुखुरु किताबै बोकेर म उहााको सामुन्ने पुग्छ ।