नेपाल साप्ताहिक

“नारायणगोपाल हुने रहर त सबैले पाले तर नारायणगोपालले हासिल गरेको तालिम र कठोर अभ्यासतिर कसैले ध्यान दिएनन्,” संगीतकार दीपक जंगमका यी शब्दहरूभित्र लुकेको छ, आजको पुस्ताको गायकीको यथार्थ । यसभन्दा ठ

ज्यान कतिबेला जाने हो, कुनै ठेगान नहुने । लुकेर कतिखेर प्रहार गर्ने हुन्, कुनै पत्तो छैन । त्यस युद्धमा बिताएको तीन वर्ष ज्यादै कष्टकर रह्यो ।

चिनजानको एउटा पुलिस मित्र छ जो अहिले जेलभित्र छ ।

उसले लगाउने टोपी
देशको नेताले हरेर लग्यो
उसले पहिरिने बर्दी
देशको कानुनले मिचेर लग्यो
उसको हातमा नाच्ने लठ्ठी

जीवन वयको आरोहण जति अगाडि बढ्दै जान्छ, विचार अनुभूतिमा पनि त्यस्तै परविर्तन हुँदै जाँदो रहेछ । कताकता हार्दिकता पनि लाटो बन्दै जाँदो रहेछ । व्यावहारिक प्रवञ्चनाको गधा भारपछि बाध्यतावश जति ठू

धाकधम्की दिएको अनुभव राम्रै हुँदोरहेछ
मान्छे कुटेको अनुभव जब्बर हुँदोरहेछ
अंगभंग पारेको अनुभव अब्बल हुँदोरहेछ
मान्छे मारेको अनुभव त झन् ज्याद्रो हुँदोरहेछ ।

इस्ट नदीपार िम्यानहटन सहर धपक्क बलेको छ । कहालीलाग्दो लोडसेडिङ् खपेर आएको उसलाई यो झिलीमिली र वैभव्यले अनौठो लागेको मात्र होइन, एउटा बेग्लै अनुभूति पनि भएको छ । तब न सबै जना यहाँ आउन लालायित हुने होलान् ! उसका आँखामा काठमाडौँको अमेरकिी दूतावासअगाडि पाल टाँगेर लाघ्रे हुँदै महिनौँ बिताउने जमातको तस्िबर नाच्न थाल्छन्, “ती डीभी चिट्ठा पीडितहरू !”

बनेपामा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा हुने हरेक कार्यक्रममा राजदास श्रेष्ठमार्फत नै सरकि हुने गर्थें । त्यसबेला बनेपामा कांग्रेस समर्थक कार्यकर्ता औँलामा गन्न सकिने संख्यामा थिए । तर, उनीहरूलाई परचिालित गरेर राम्रै उपलब्धि हासिल भएको थियो । राजदासका राजनीतिक गुरु भने सुन्दरराज चालिसे हुन् ।

हे जलधि !
म निरअंशी बनेको छु
मेरा पानीहरू
तेर्सेपानी र रम्घाका पँधेराबाट फुटेर
चुँदीखोला, मर्स्याङ्दी बने,
हिमालय शृंखलाका गण्डकीसँगै मिसिएर
अगाध समुद्र बनाउने अविरल यात्रामा लागे
र, विस्तारित हुँदै गए ।

आकाश हेररिहेकाहरू धर्ती हेर्न थाले ।
पानी नपरेर धर्ती फुटिरहेथ्यो पटपटी । बल्ल मौसम बदलियो र पोखियो दसैँभरि। आकाश नबर्सिउन्जेल जताततै त्राहिमाम् । सबै भरमाथिकै । मास्तिरबाट थोपै नचुहिएपछि परेन त बित्यास ।
तै मनसुन ओर्लियो ।

पुराना कुराहरू सम्झिंदा मन त्यसै रोमाञ्चित हुन्छ । भन्न त जिउँदो सहिद पनि भन्छन् । तर, वर्तमान भने कहालीलाग्दो छ । कसैको सहाराबिना केही गर्न सक्दिनँ । दिसापिसाबसमेत ओछ्यानमै गर्नुपर्ने अवस्था छ । बोली लड्खडाउँछ । मनका कुरा शब्दमा व्यक्त गर्न सक्दिनँ । कहिलेकाहीँ त दिमागले पनि काम गर्न छोड्छ । नानाथरीका कुराहरू खेल्छन् । त्यसै कता हो कता पुग्छु, बड्बडाउँछु । केही चीज ठेगानमा नभएजस्तो लाग्छ ।

पहिले निस्कियो जुलुसको गोरो मुस्लो
अनि निस्कियो

इतिहास, कला, संस्कृति र आर्थिक व्यवसायमा रुचि राख्ने नेपालीहरूका लागि चीन धेरै पहिलेदेखि नै आकर्षणको विषय रहेको हो । चिनियाँ मूलका जाति र भाषा हजारौँ वर्षअघिदेखि नेपालतिर प्रवेश गर्दैरहे । चीनमा बुद्ध दर्शनको प्रभाव ईपू दोस्रो शताब्दीदेखि सामान्य रूपमा पर्दै गएको थियो । स्रोङ्चन गम्पोले सातौँ शताब्दीमा तिब्बतको एकीकरण गर्ने सन्दर्भमा उनको विवाह नेपालकी छोरी भृकुटीसँग भएदेखि बौद्ध दर्शन तिब्बत हुँदै चीनभरि फैलियो । त्यो लहर कोरिया, जापान, भियतनाम आदिसम्म पुग्यो ।

विसं २०२० मा ल्याब्रोटरी स्कूल नछिरुन्जेलसम्म मलाई नेत्रहीनहरूले पनि पढ्ने लिपि छ भन्ने ज्ञान थिएन । त्यसबेला अमेरकिी महिला इशाबेल ग्रान्ड, जो स्वयं नेत्रहीन थिइन्, ले नेत्रहीनहरूका लागि अमेरकिामा गरेका कामका बारेमा खुबै चर्चा थियो । त्यहाँ नेत्रहीनहरूका लागि छुट्टै स्कूलको व्यवस्था त धेरै पहिलेदेखि थियो तर सामूहिक रूपमा आँखा देख्ने र नदेख्ने सबैलाई एउटै थलोमा राखेर एकीकृत अभियान अन्तर्गतको शिक्षा भने भर्खर-भर्खर सुरु भएको थियो ।

बसमा
अगाडिपट्ट, आमाको काखमा उफ्रिंदै
मुस्कुराइरहेको बालकलाई
आँखा झिम्काउँदै
मुस्कुराइदिनू,
त्यही मेरो
कलिलो मुस्कान हुनेछ ।

रेडियो र टेलिभिजनले समाचार प्रसारण गरेदेखि नै मनमा अनेकथरी कुरा खेलिरहे । रातभर िआएका बधाई र चाकडीका टेलिफोनले म हैरान भइसकेको थिएँ । कसै-कसैले होच्याउँदै र गिज्याउँदै पनि फोन गरे । आधा रातसम्म पनि फोनले डिस्टर्ब गरेकाले मोबाइल अफ गरेर सुतेँ । निद्रा कचमचिएकाले पटक्कै आँखा लागेन । मनमा अनेकाँै तरंग चलिरहे । तै बिहानीपख आँखा लागेछन् र आँखाको विष थोरै भए पनि मरेछ ।

०३६ को कालखण्डपछि ‘६० को दशकसम्म अनेकौँ कविहरू जन्मिए र तिनका कलमले गन्तीहीन कविताहरू रचे । कविता स्तरका दृष्टिले फितलै भएका पनि होइनन् । तर, आमपाठक, जो साहित्यिक शिल्प र सौन्दर्यसँगै आफ्नो समयलाई पनि बुझन् कविता पढ्छ, त्यस्ता पाठकलाई सम्झाइरहने सारै थोरै कविता लेखिए । त्यसैले, ००७ सालको कवि रिमालको ‘एक जुगमा…’ र ०३६ सालको हरभिक्तको ‘बन्धन र बाध्यता’पछि एकैचोटि लामो समयलाई फड्को मारेर जन्मेको कविता हो, मुकारुङको ‘बिसे नगर्ची…’ ।

प्रिय सम्पादक !
तिमी सम्पादकीयमा
नेपाल लेखिरहेछौ
म, कवितामा
नेपाल लेखिरहेछु
विधा भिन्न भएर के भयो त
हामी एउटै नेपाल लेखिरहेछौँ
हाम्रो सौन्दर्य त्यही हो
कहिलेकाहीँ तिम्रो पत्रिकामा
मेरो कविता पनि छाप है !

अहिलेझैँ थिएन, त्यसबेलाको साहित्यिक वातावरण । एउटा कविले अर्को कविलाई नचिन्ने प्रश्नै उठ्दैनथ्यो । थोरै जनसंख्या, थोरै साहित्यकार सायद एउटै परविारझैँ लाग्थ्यो । मैले काठमाडौँ प्रवेश गरेको त्यो ‘३० को प्रारम्भिक वर्ष । भूपीका विद्रोही कविताहरू, सरल र सम्प्रेषणीय कविताको एउटा धार अनि मोहन कोइराला प्रवृत्तिको अर्को धार ।

म जेब्राक्रसमा उभिएको थिएँ । ऊ पारपट्टि थिई । लमतन्न सडकले हामीलाई छुट्याएको थियो ।
ऊसँगको मेरो यो दोस्रो भेट थियो । म उभिएको पछिल्तिर पुस्तक पसल थियो । दुई पाउ जमिन ओगटेर म जहाँ उभिएको थिएँ, त्यसको ठीक अघिल्तिर लमतन्न पिच सडक सुतेको थियो । मेरो टाउकोमाथि नसुहाउँदो गरी जेलिएका बिजुलीका तार थिए तर त्यसभन्दा माथि खुला आकाश घोप्टिएको थियो । हल्का हरियो रङ पोतिएका बिजुलीका खम्बाहरू मेरै लहरमा उभिएका थिए ।

म हेर्दैछु तिमीलाई, पश्चिमको घाम भएर
तिमी हेर्दैछौ मलाई, पूर्वको जून भएर
सुदूरपूर्व र सुदूरपश्चिमझैँ भिन्दाभिन्दै छौँ हामी
तर पनि
ओ शून्यता ! हाम्रो मायाको आकाश एउटै छ ।