नेपाल साप्ताहिक

क्याप्टेन यज्ञबहादुर थापा र भीमनारायण श्रेष्ठको हत्या गरएिको घटनाले मलाई भित्रैसम्म छोएको थियो । खासगरी गोलघरपछि विभिन्न जेलमा बस्ने क्रममा नेपाली कांग्रेसका जेल परेका साथीहरूले त्यस घटनाबारे जिज्ञासा राख्दा मैले त्यो कथा धेरैपटक सुनाएको छु ।

साँच्चै भन्नूस् त महोदय !
मेरो देश कस्तो हुन्छ ?
मेचीदेखि महाकालीसम्मका
जंगे पिलरहरू
युद्धले थकित सिपाहीजस्तै
घिस्रिंदैघिस्रिंदै नेपाल पसिरहेका बेला

अमेरीका बसेर फर्केका भैरहवाका भूतपूर्व मेयर तथा मेरा अन्तरंग मित्र डाक्टर बलराम गौतमका परविारसित म भारतको एक महिना लामो यात्रामा गएको थिएँ । २०६३ पुसको कुरा हो । हरद्विार, ऋषिकेश, मसुरी, देहरादुन घुमेर दिल्ली आयौँ अनि केही दिनपश्चात् मुम्बईका निम्ति प्रस्थान गर्‍यौँ ।

खासमा बीपी कोइरालाप्रति यज्ञबहादुर थापाको ठूलो विश्वास थियो । २०२७ सालमा भारत पुग्नुभएका यज्ञबहादुर उहाँकै प्रेरणा र गिरजिाप्रसाद कोइरालाको निर्देशनमा नेपाल फर्किनुभएको थियो । ०३१ सालमा नेपाली कांग्रेसले पञ्चायतविरुद्ध हतियार उठाउने निर्णय गरेलगत्तै उहाँ पूर्वी क्षेत्रको सैनिक कमान्डरका रूपमा बनारसबाट मधुवनी हुँदै कमला नदीको बाटो नेपाल भित्रिनुभयो ।

असार आएको छ यो वर्ष
त्यसैले यहाँ छाएको छ हर्ष ।

तिमी थियौ
म थिएँ
हामीमाथि अनन्त आकाश थियो
र, मधुर वर्षात् थियो
प्राप्ति/अप्राप्तिको हिसाब थिएन
‘तिम्रो’ र ‘मेरो’को कुनै किताब थिएन ।

एकादेशको काले गाउँमा एकदिन एउटा खाइलाग्दो अज्ञात प्राणीले विवाद प्रक्षेपण गरििदएछ । कुन लोक वा कुनचाहिँ ग्रहपिण्डबाट के उद्देश्यले किन आएछ त्यो अज्ञात वस्तु, कसैले भेउ पाउन सकेन । तर, उसले विवाद खडा गरििदयो । विवाद पनि यसरी व्यापक र तीक्ष्ण बनिदिएछ कि अज्ञात प्राणीको स्वर सुन्दै दाइ काले र भाइ काले दुवैका नेत्र बलेछन्

आफ्नो १६ वर्षको जेलनेल यात्रा र त्यसमा पनि २६ महिना गोलघरभित्रका सेलहरूमा कप्तान यज्ञबहादुर थापासँग बिताएका दिन म बिर्सनै सक्दिनँ ।

सबै मान्छे बिक्री हुँदैनन्
व्यर्थै तिमी किन्न नखोज
भेटेजति, देखेजति
सबको मूल्य जान्न नखोज ।

कागजका सादा पानामा
आशाका रंगीन चित्रहरू कोर्दै
असंख्य उपेक्षित आँखा र प्रतिबद्ध मनहरूबाट
उद्देश्यको उकालो उक्लन
शब्दयात्रा आरम्भ हुने गर्छ
भावहरूको पवित्र यात्रामा

“यसपालि पनि मेरो प्रमोसन भएन । किन तिमी पुरुषहरू महिलाको कामको मूल्यांकन गर्दैनौ ? किन देख्दैनौ महिलाको कामलाई अनि उनीहरूको क्ष्ामतालाई ? के मैले काम गरेकी थिइनँ ? तिमी आफैँ भन न ! तिमीले कैयौँपल्ट चियाका लागि गरेको अनुरोधलाई मैले अस्वीकार गरेकी थिएँ । सायद त्यसैको प्रतिफल मैले के पाएँ त ?” आक्रोशित मुद्रामा मेरो कोठामा छिरी ऊ । उसको भावले बताउँथ्यो, उसले भनेको पात्र म नै हुँ ।

अहिले आएर पुराना कुराहरू सम्झँदा रमाइलो मात्र होइन, उत्सुकता र कौतूहल पनि जाग्छ । यी कुरा हाम्रो पुस्तालाई आफैँ भोगेकाले सामान्य लाग्न सक्छन् । तर, त्यसपछि र अहिलेको पुस्तालाई पुराना कुराहरू रमाइलै लाग्नुपर्छ । त्यति मात्र होइन, कतिपय सन्दर्भ र प्रसंग त उनीहरूका लागि शिक्षाप्रद र मार्गनिर्देशक पनि बन्न सक्छन् ।

निःशब्द अन्धकार मध्यरातबीचमा
मसानघाटमा ताण्डव गर्दै पाउँछु
आफैँ विस्मित छु म
म आफैँ हुँ वा भूत वा अतृप्त आत्मा !

“ए बाबु भन् त तँ दार्जीलिङ जान्छस् कि जाँदैनस् ?” २०२३ सालमा झापामा देशव्यापी रूपमा मनाइएको नेपाली साहित्य सम्मेलनमा भाग लिन गएका बेला, मौका पारेर काठमाडौँमा बस्ने केही साहित्यकारहरू दार्जीलिङ हान्निए । त्यसरी दार्जीलिङ जानेमा रोचक घिमिरे दाइ र भैरव अर्याल दाइ पनि पर्नुभएछ । विडम्बना भनौँ कि के भनौँ, घनिष्ट साथीभित्रका उहाँहरूले रमेश विकल दाइलाई तिमी पनि जान्छौ कि भनेर एक वचनसम्म सोध्नु भएनछ । भारी रिस उठेछ रमेश विकल दाइलाई । त्यसैले उहाँले पनि रोचक घिमिरे दाइ र भैरव अर्याल दाइसँगसँगै नगएर आफू अलग्गै जाने विचार गर्नुभएछ । म उहाँले माया गरेको भाइ, मलाई साथमा लाने विचारले उहाँले मलाई माथिको प्रश्न गर्नुभएको रहेछ ।

असंख्य बमका गर्जन
बन्दुकका ताता गोलीहरू साटासाट गर्दै
दशकौँ चलेको
हतियारयुद्धको पीडालाई छातीभरि खेपेर
रुग्ण, दुर्बल र मलिन बनेकी छन् नेपाल आमा

धेरै वर्षअघि ओशो तपोवनमा ध्यानमा बसेका बखत साक्षीभाव, द्रष्टाभावका कुरा निकै सुनेकी थिएँ । त्यतिखेरै मलाई संवेगहरूलाई द्रष्टाभावले निरीक्षण गर्ने विधि विस्तारमा सिक्न मन लागेको थियो, यसैलाई भगवान् बुद्धले पुनः जागृत गराएको भनिने ध्यानको अत्यन्त सूक्ष्म, प्राचीन विधि विपश्यना ध्यान भनिन्थ्यो ।

मत एउटा सिंगो पार्टी हाँकेर यहाँसम्म आएको मानिस हुँ । तर, किन हो कुन्नि मानिसहरू मलाई किसान आन्दोलनबाट अलग गर्नै चाहँदैनन् । हो, म किसान आन्दोलनको एउटा हिस्सा अवश्य हुँ तर किसान आन्दोलन मात्र मेरो राजनीतिक अभीष्ट र ध्येय थिएन । म त राजनीतिलाई केन्द्रमा राखेर विभिन्न आन्दोलनका मोर्चाहरूमा सरिक भएको हुँ । त्

राजा महेन्द्रले २०१७ सालको ‘कू’ त्यत्तिकै गरेका होइनन् । घटनाक्रम हेर्दा उनले सुरुदेखि नै प्रशस्त मात्रामा आफ्ना नजिकका मानिसहरूको राय-सल्लाह लिएको देखिन्छ । राजनीतिक शक्तिहरूलाई छामीछामी उनले त्यो कदम उठाएका थिए । दलहरूलाई कमजोर बनाउने दाउ त उनको सुरुदेखिकै थियो ।

उसको पेटमा नंग्राहरू सल्बलाइरहेका छन् । ती नंग्राहरू चिथोर्नका लागि कमलो भाग खोजिरहेका छन् । उसको मनमा खैलाबैला मच्चिएको छ । जीवनको एउटा परिच्छेदमा धक्का लागेको छ । जीवनको निरन्तरतामा प्रश्नचिह्न लाग्ने आशंका बढेको छ । शारीरकि रूपले ऊ अहिले निष्क्रिय बनेको छ । नंग्राहरू विध्वंशको तयारीमा जुटेका छन् । के उसको अस्तित्व संकटमा छ ?
ऊ अहिले सुत्ने कोठामा छ । ऊ अहिले खाटमा उत्तानो परेर सुतेको छ ।

सँगै अंकमाल गर्दै
चितुवा र गाईले एउटै पोखरीको पानी पिए भने
चितुवा, चितुवा नहुन सक्छ
गाई, गाई नहुन सक्छ ।

गाईले दूध दिन्छ
चितुवाले दूध दिँदैन
चितुवाले गाई मार्छ
गाईले चितुवा मार्दैन
चितुवाले मासु खान्छ
गाईले मासु खाँदैन ।