संस्मरण

सावन महिना थियो।गर्मीले त्यो पहाडको बिचमा अडिएको एकटुक्रा खेत पनि ज्यादै तातिएको थियो।बाग्लो मकैबारीको भित्रदेखि आउने तातो हावामा सास फेर्न पनि निकै गार्हो पर्दैथ्यो।बाँधिएको भैसी पनि उकुस-मुकुसमा कहिले सुत्ने कहिले उठ्ने गर्दैथ्यो।म भैसी माथि पानी छ्यापेर खेल्दै थिँए।आमा र अरु दाई-दिदीहरु गाँउको घर जानु भएकोले सल्लेनीमा ‘बा’ र म मात्रै थियौ। बा’ले बिहान चरनको लागि छोडेका गाईका गोबर सोहोरेर आउनु भा’कोले उहाँको हातै भरि गोबर लागेको थियो।

मोर्निङ स्टार स्कुलको कम्पाउन्डमा भटभटे पसाएँ । मान्छेको जमघट सुरु । “रुसीसांस्कृतिक केन्द्रको कार्यक्रममा पनि तपाईँ हुनुहुन्थ्यो,” इन्दिरा अर्यालले दाबी राखिन् ।

“म नै हो त पक्कै ?” मैले मुस्काउँदै भनेँ ।

“तपाईँ नै हो ।”

मेरो जीउमा बेरिएको साङ्लोको झुत्ता देखाउँदै मैले सोधेँ, “यही साङ्लोले ख्याल गर्नु भा’को होला ह कि ?”

निलो आकाशमा टांगिएको त्यो चर्को घामलाई छल्दै प्रकृतिले एक झर्को वर्षाद गरिहाल्यो । अनि पो देख्न पाईयो त प्रकृतिको त्यो अनुपम दृश्य । भर्खरै जन्मिएको सानो बालक झै लाग्ने कोमल घामले राहत दिलाएको थियो गर्मीको प्रसबलाई । चिसो चिसो हावा पनि बयली खेल्दै कहिले त्यो अग्लो बडेमानको टावरलाई चुम्दथ्यो त कहिले बैशंमै ईज्जत गुमाएका तरुणी जस्तै देखिने खजुरका बिरक्त लाग्दा रुखका हाँङ्गाहरू हल्लाउन पुग्थ्यो । छुदाँ पनि दाग लाग्ला झै लाग्ने ती टलक्क टल्किएका नागबेली सडक-राउण्ड बोट वारी-परि मौलाएका दुबोहरू र फूलका बेर्नाहरू पनि आनन्दको सास फेर्दै गरे झैं देखिन्थे ।

घर अगाडिपछाडि ४-४ आना जत्ति चउर, तीन आना जत्तिमा माटोले लगाइको इँटको गारोमा ठडिएको ४ तले घर कर्कट पाताको छानामुनि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको कर्मघर ओतिएको । त्यसको झ्यालढोकाहरू देख्दा हाम्रो गाँउको गढीगाउँका बस्नेत मुखियाहरूको घरको झल्को दिने । अनेक चासो उर्लिरहेको मनसँगै त्यो घरमा म पहिलो दफा भित्रिँदै थिएँ ।

त्यहाँ भएका लुम्रेझुम्रे मान्छेहरूलाई देवकोटाको सन्तान ठान्दै म खिन्न हुँदै थिएँ । तिनीहरू डेरावालाहरू भएको कुरा पछि थाहा भयो । देवकोटाको निजी कोठा, त्यहाँ भएको खाट, टेबल, कुर्सी, दराज, पुस्तकको चाङ, निजी सामान र लुगाफाटा हेर्ने कुतूहलसँगै काठको भर्याङ उक्लँदै थिएँ ।

उक्त कार्यक्रमका आयोजकहरू जगत नवोदित र किसन राईसँग चिनाजाना साट्यौँ । बृटिशसेनामा कार्यरत लाहुरेहरूको पहलमा उक्त संस्था गठन र सञ्चालन भएको रहेछ । आर्मीम्यानले अत्याधिक समय बन्दुक र गोलीगट्ठा खेलाउनु, खेलकुद र नाचगानमा बिताउँछ । तर त्यस्तो दैनिकी, सङ्गत र परिवेशको बावजूद साहित्यजस्तो ओथ्रे (जो कोठाको सीमित घेरामा कुँजिएर गरिने) काम रुचाएको बुझ्दा मैले अनौठो मानेँ र गर्वले म फुलिएँ । अचेलका पल्टनेहरू पल्टने जीवनमा सैनिक तालिम, काम, खेलकुद र नाचगानमा प्रतिभा देखाएर फुली भिर्न र स्टरलिङ पौन्ड कमाएर पहराजस्तो मुन्डा घर ठड्याउन मात्र लालायित र सीमित छैनन् र उनीहरू पैसा तुलाउने वा भौतिक उन्नतिको सेखी गर्ने मात्र नभएर अस्तित्व र अमरताप्रति पनि लालायित छन् । जिन्दगीको अर्थ र जिम्मेवारी खोज्ने क्रममा लाहुरेहरूमा उब्जिएको यो सोच मजस्तो अस्तित्ववादी र अमरताको लोभीले सर्काउनु चुकिनँ । उनीहरू यस्तो हुनुमा अचेल शिक्षित केटाहरू भर्ती हुनाले पनि हो ।

चलचित्र भन्नाले मेरो बुझाइमा एउटा समय बर्बाद गर्ने खेल हो जहाँ केही पात्रहरू विभिन्न बहानामा नखरा पार्छन, मनोरन्जनको नाममा मुर्ख दर्शकलाई लुट्छन, संदेश मुलक र चेतना मुलक चलचित्रको नाममा विसंगति र अस्लिलाता देखाउछन । किनकि मैले १२, १५ वर्षसम्म हेरेको चलचित्रबाट त्यही सिकेको थिएँ र पाएको थिएँ र अझै पनि नेपाली चलचित्र त्योभन्दा माथि उठ्न सकेको छ जस्तो मलाई लाग्दैन पनि । तर यहाँनिर बडो गजबको कुरा र गर्वको कुरा मैले के पाएँ भने आदिवासी चलचित्र कुनै पनि बिदेशी चलचित्रभन्दा मैले कमको पाँईन । जुन मैले नेपाल आदिवासी जनजाति चलचित्र महोत्सब कतार-२०११ बाट थाहा पाएँ । केही समय अघिसम्म साथीहरूको आग्रहलाई सिधै इन्कार गर्दै आफूलाई चलचित्र उति रुची नभएको बिषय हो भन्दै आएका थिएँ । तर अन्तमा जानै पर्ने बाध्यता पर्न आयो । एकदुई जना साथीको आग्रहलाई मैले इन्कार गर्नु उचित लागेन । त्यसो त महिनाको अन्तिम अवस्थामा हुनाले गोजीमा दामको खोजीमा घुन दौडिँदैको अवस्था पनि थियो । किनकि चलचित्र हेर्नका निम्ति एउटा टिकट बराबर ५० रियल (नेपाली १ हजार) चाहिन्थ्यो । त्यसो त ५० रियल जोहो गर्न नसक्ने मान्छे त म कहाँ हुँ र ? पहिल्यै देखि चलचित्र हेर्ने मनस्थिति नभए पछी सबै पैसो खर्च गरी भ्याइसकेको थिएँ ।

अप्रिय सानु,

तिमीले तिम्रो जीवनको पहिलो र अन्तिम दिनका लागि पहिलो पाठशालामा टेकिसकेपछि तिम्रो शिक्षारम्भ गाउँमै विष्णु मामाले आफ्नो दुवारमा राखेका मास्टरजीसमक्ष भयो । मास्टरजी बिहान बेलुकाको खाना त विष्णु मामाकै घरमा खान्थे तर भिन्सर (बिहान) को जलखैचाहिँ उनीसँग पढ्ने तिमी विद्यार्थीहरूले पालैपालो झर्काको गहिरो थालमा राखेर लगिदिनुपर्थ्यो । उनको जलखैमा हुन्थ्यो सिलौटोमा मसिनो गरी पिसेको हरियो नुनखुर्सानीमा तिखो राग आउने करूवा तेल तपतप चुहिने गरी मसमसी मुछेको भुजा (खट्टे) । यतिमात्र होइन, भकभक उम्लिरहेको करुवा तेलमा भुक्क-भुक्क उठेर पट्पटी फुट्ने गरी तारेको रातो खुर्सानी तर कालो भइसकेको । मास्टरजी सबभन्दा पहिले तिमीहरूकै अगाडि जिब्रो पड्काई-पड्काई तिम्रा बतियारी (तिमी होइन नि) ले लगिदिएका जलखै ‘सी … ऽ … ऽ … सी … ऽ … ऽ …’ गर्दै खान्थे । त्यतिबेला तिमीहरूका जिब्रामा तरक्कै पानी आउँथे र घुटुक-घुटुक थुक निल्दै एकअर्काको मुखामुख गर्दै बस्थ्यौ । जलखै खाइसकेपछि मास्टरजी ठाडो घाँटी लगाएर किलकिले तल र माथि गर्दै गर्दै एक लोटा पानी एक थोपो पनि भुइामा नझारी घटघटी पिउँथे र पलेटी कसेर विष्णु मामाको ग्वाहालीमा आसनी जमाउँथे । अँ, आसनी भन्दा पो समझेँ, तिमीहरूले चाहिँ आफै आफ्ना लागि ओछ्यान बोरा बोक्नुपर्थ्यो । होइन भने विष्णु मामाका गाईंभैँसीले शौचालय बनाएर भिजाएका गन्धे ग्वाहालीमा चिसै बस्नुपर्थ्यो ।