संस्मरण

वैयक्तिक प्रयासले सञ्चालित दुई/चारवटा पत्रपत्रिकाले आधुनिक नेपाली साहित्यिक पत्रकारितालाई धानिरहेको समयमा बौद्धिकवृत्तलाई जिल्याउँदै अनायास संवत २०२५ को जेठमा मधुपर्क मासिकको प्रकाशन प्रारम्भ भएको हो । राष्ट्रभाषा र राष्ट्रिय भाषालाई समुज्ज्वल र चहकिलो तुल्याउने कालान्तरका कतिपय विशिष्ट लेखकले त्यसबेला विस्तारै विधागत दृष्टिले आफ्नो मौलिक छवि बनाउन थालेको त्यो समय थियो ।

साहित्यिक मासिक पत्रिका मधुपर्कसित मेरा मधुरतम् सम्झना गाँसिएका छन् । मेरो साहित्य – लेखन र मधुपर्कको प्रकाशन लगभग एकै समय, एक वर्षको फरकमा प्रारम्भ भएको सुखद संयोग पनि यस प्रसङ्गमा उल्लेखनीय छ । विक्रम संवत् २०२५ सालमा गोरखापत्र संस्थानबाट साहित्यिक पत्रिकाका रूपमा त्यस मासिकको प्रकाशन शुभाम्भ हुनुभन्दा अगाडि नै मेरा केही रचना ज्योत्स्ना, रूपरेखा, गोरखापत्र आदि पत्र-पत्रिकामा छापिइसकेका भए पनि आम र खास, दुबैखाले पाठकका नजरमा पढ्ने किसिमका कथा र कविता छापिदिएर मलाई साहित्य -साधनामा लगातार लागिरहन उत्प्रेरित गरेको चाहिँ मधुपर्कले नै हो ।

एउटा मीठो सपनाजसो गरी म गोरखापत्र संस्थानसँग प्रत्यक्ष नाता गाँस्न पुगेकी थिएँ । मैले होस सम्हालेको बेलादेखि म सचेत हुञ्जेलसम्म पनि नेपालमा अखवार भनेको गोरखापत्र र गोरखापत्र भनेकै अखवार हो भन्ने मलाई लागेको थियो । त्यसैले आफूले अत्यन्त सम्मान गरेको त्यस अखवार छाप्ने संस्थाको प्रमुख भएर कुनै दिन म गोरखापत्र संस्थानमा पुगुँला भन्ने मैले सोचेको कुरा पनि थिएन ।

यसै अङ्कदेखि मधुपर्क आफ्नो प्रकाशनको ४२ औं वर्ष पूरा गरी ४३ वर्षमा प्रवेश गर्दै छ । नेपालजस्तो प्रकाशन उद्योगको आवश्यक विकास हुन नसकेको तथा अझै पनि साहित्यलाई अनुत्पादक ठानिने समाजमा कुनै पनि साहित्यिक प्रकाशनले प्रकाशनको ५०० औँ अङ्क सफलतापूर्वक प्रकाशित गर्नु गौरव कै विषय मान्नु पर्छ । यसरी नेपाली भाषा-साहित्य र संस्कृतिको विकासमा सघाएर नयाँ राष्ट्रिय संस्कृतिको निर्माणमा भूमिका खेल्दै नेपाली साहित्यिक पत्रकारितामैं लामो इतिहास बनाउन सफल रहेको यति गरिमामय प्रकाशनमा लामो समयसम्म सम्लग्न रहनु मेरा लागि पनि कम गौरवको विषय होइन ।

पैँसठ्ठी सालमा मधुपर्कबाट ‘सम्मान ग्रहण गरिपाऊँ’ भन्ने विजुलीमार्गी निम्ता मलाई आएथ्यो । सम्मान, त्यो पनि सरकारी पत्रिका मधुपर्कको ! अनौठो निम्ता थियो त्यो । मधुपर्कसँग मेरो के नै पो नाता छ र मलाई केका लागि सम्मान ? त्यसैत्यसै रनभुल्ल परेँ म । जोडा मिलाएर सम्मान दिइने अर्का निम्तालु रहेछन् वैरागी काइँला । पद्यतर्फको सम्मान उनलाई रे, गद्यतर्फको मलाई ।

संस्थागतरूपमा हेर्दा ‘गोरखापत्र’ सित मेरो सम्बन्ध धेरै पुरानो हो । ‘गोरखापत्र’ सित मेरोभन्दा पुरानो सम्बन्ध हुने धेरै होलान् । सबभन्दा पुरानो अखबार हो, त्यसकारण त्यो स्वाभाविक हो । मेरो सम्बन्ध अलिक अर्कै खालको हुनाले उल्लेख गरेको हुँ ।

मेरो र मधुपर्कको साहित्य यात्रा उही दशक सुरू भयो । म अलि जेठो हुन पुगेँ । किनभने मधुपर्क जन्मिनुभन्दा केही वर्ष अघिदेखि मेरा रचनाहरू गोरखापत्र तथा रचना र रूपरेखाजस्ता त्यसबेलामा प्रतिष्ठित साहित्यिक पत्रिकाहरू छापिन लागेका थिए ।

“म आफूलाई खोज्न हिँड्न लागेकी ।”

“आफूलाई खोज्नको अर्थ ?….”

“मिस मेरियालाई खोज्न….बुझेनौं बुद्धको देशको मान्छे….” ऊ रिसाउँछे ।

‘मधुपर्क’ को जन्म २०२५ साल जेठ, राजा महेन्द्रको जन्मदिन पारेर । मेरो १९८७ साल मङ्सिर ७ गते । अर्थात्, हामी दुई झण्डै ३८ वर्षले जेठा-कान्छा । एक पिँढीकै फरक भनौँ तर पनि, काक्ताली नै हो क्यारे, हाम्रोबीचमा कसो कसो एउटा मित्यारी सम्बन्ध गाँसियो । यो सम्बन्धको थालनी पनि मधुपर्कको जन्मकालदेखिकै हो, किनभने उसको पहिलो वर्षको दसौँ अङ्कमै मेरो ‘कठै काठमाडौँ’ निबन्धलाई स्थान दिएर मेरो कलमी करसतलाई अघि बढाउनमा उसले थैथै गरेकै हो ।

साहित्यिक पत्रकारितासँग जोडिएका मेरा धेरै स्मरणहरू छन् । कतिपय प्रकाशन पनि गरेको छु भने कतिपय स्मरणबाट टाढा भइसके । समय व्यतीत हुँदै जाँदा र उमेरको कारणले कतिपय स्मरणहरू त्यसै हराउँदै जाँदा रहेछन् । त्यतिबेला म वामआन्दोलनमा थिएँ । पञ्चायती सरकारको विरोधी आन्दोलनका क्रममा जेलनेल पनि भोगियो । पञ्चायतकालको जगजगीमा पत्रिका निकाल्नु वा सरकारको विरोधमा बोल्नु कठिन काम थियो ।

अबको केही घन्टापछि सुरु हुनेछ अर्को नयाँ वर्ष ! अर्थात् नयाँ वर्ष सन् २००८। हामी त्यहाँ महान् समयको उल्लास-उत्सवमा मिसिन पुगेथ्यौँ, डाउन टाउन। मेरील्यान्ड राज्यको मुख्य सहर बाल्टिमोर। यसै त सधैं हिस्सी पर्दो र गगनचुम्बी महलको सौन्दर्यले मोहनी लाउने बाल्टिमोर यतिखेर थियो, झिलीमिली उज्यालोले झकीझकाउ। साताभरि सास न बास भएर काम गर्ने अमेरिकीहरू नयाँ वर्षलाई छातीभरि थन्काउने चटारोमा देखिन्थे झन् व्यस्त।

मैले काम गर्ने संस्था राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्कले ‘उपहार’ नामको त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन गर्ने रहेछ । त्यो पत्रिका बाहिर बजारमा नआउने भएकाले खासै पाठकहरूले भेउ पाएका थिएनन् । सुरूमा यस पत्रिकाभित्र कर्मचारीको तालिम सरुवा बढुवा र कर्मचारीहरूका केही आर्थिक लेख, रचना र सामान्य साहित्यिक रचनाहरू छापिने गरेका रहेछन् र साहित्यिक क्षेत्रमा त्यस पत्रिकाको खासै नाम चलेको रहेनछ ।

वि.सं. २०६७ कात्तिक ४ गते झमक घिमिरेको घर पुग्दा बिहानको साढे दस बजेको थियो । धनकुटा ३ कचिडेस्थित उनको घर मलाई आज अरू दिनभन्दा शान्त स्निग्ध र सफा लागिरहेको थियो । म यो चौथो पटक झमकको घर जाँदैछु । आज म उनको घर पुगिने सल्लेरीको वनको बाटो नगएर उनकै घरभन्दा झन्नै एक किलोमिटर माथिको गाडी स्ट्यान्डमा हिले वसन्तपुर जाने माइक्रो बसबाट ओरालो झरेर गएको थिएँ । कटेरा मास्तिरको बाटो देखिनै सफा पारेर बढारिएको थियो ।

विसं २०१९ पूर्व नेपालको झन्डामा एकरूपता थिएन। झन्डाको स्वरूप त यस्तै थियो। तर, मानिसहरू मनलाग्दी ढंगले झन्डा बनाउँथे। कतिसम्म भने सरकारी कार्यालयमै पनि फरक-फरक किसिमका झन्डा फरफराइरहेका हुन्थे। कसैले माथिल्लो भागको त्रिभुज लामो बनाउँथे, कसैले तल्लो भागको। लम्बाइ, चौडाइ र उचाइमा एकरूपता थिएन। कसैले चन्द्रमा एक ढाँचाको बनाउँथे भने अर्कोले सूर्य अर्कै ढाँचाको। कतिसम्म भने चन्द्रमा र सूर्यमा नाक, आँखा र मुख राखेर झुन्ड्याएका झन्डा पनि देखिन्थे।

महाकविको जीवनकालमा आफू आठ वर्ष जतिको मात्र हुनाले कवि भन्या के हो बुझ्ने उमेर भएको थिएन । दिनहुँ पद्मोदय स्कुलको सरस्वती प्रार्थनामा उहाँले रचेको “सरस्वतीका कुमार हामी सरस्वतीको पुकार गर्छौं” भन्ने रचना भट्याउँथे । तर त्यसका रचनाकार उहाँ नै हो भन्ने हेक्का त्यति बेला रहेन, गर्व महसुस हुने कुरै भएन ।

मुनामदन छापिएको चार-पाँच वर्ष भएको थियो होला, मैले लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाजीलाई पहिलोपल्ट भेट्दा । उहाँ तीस वर्षको हुनुहुन्थ्यो, म भने १४-१५ वर्षको थिएँ । डिल्लीबजार नाटकमण्डलीले उहाँलाई नाटक लेख्न भनेको रहेछ । उहाँले भरत मिलन नाटकको एक अध्याय लेखेर दिनु पनि भएको रहेछ । त्यसलाई सफासँग सारेर म अरू अध्यायका लागि ताकेता गर्न धोबीधारा गएको थिएँ । नाटक सञ्चालकले देवकोटाजी नरम मान्छे छन् भनेका थिए । म पुग्दा उहाँ विद्यार्थीहरूलाई पढाइरहनुभएको थियो ।