वैयक्तिक निबन्ध

‘संसारमा सबै चिज खोजे मिल्छ घरीघरी
तर जन्मदिने आमा, पाइँदैन कसैगरी ।’

माथिको दुई हरफ श्लोक ‘आमा’ शीर्षकको कविताबाट लिइएको हो । यस कविताका कवि कृष्णप्रसाद भट्टराई हुन् । उनको यो कविता पुरानो माध्यमिक विद्यालयको पाठ्यक्रममा समेत समावेश गरिएको थियो । जहाँ यसको अति नै उच्चत म तवरले अध्यापन हुने गर्दथ्यो । आमाको महिमाका लागि योजस्तो शक्तिशाली कविता अहिलेसम्म नेपाली भाषामा अर्को प्रकाशित भएका छैनन् ।

आज एउटा नितान्त ब्यक्तिगत कुरो, तर समाजसँग यसको प्रत्यक्ष/परोक्ष सरोकार हुनसक्छ|
मैले आजसम्म नारीवादी साहित्य पढेको छैन, कुनै जेन्डरको कोर्स गरेको छैन| म जे लेख्छु, ती सबै मेरो भोगाई, मैले देखेका कुराहरुमा आधारित हुन्छन| म पोखरीको डिलमा बसेर पोखरीको गहिराईको अन्दाज लगाउने मान्यता बोक्दिन| मेरो मान्यता पोखरीमा नडुबेको मानिसले गहीराईको जानकारी राख्न गाह्रै हुन्छ|

आब्ला स्प्यानोल?” (तिमी स्प्यानिश बोल्छ्यौ?|
“नो, आब्लो नो स्प्यानोल!” (अँह, म स्प्यानिश बोल्दिन!)
“पोर्के?” (किन?)शरीरको भाषा र अनुहारको भाव भँगिमाले बताउँदैछ, प्रश्नकर्ता मेरो जवाफ पाएर खुसी छैन|
दिनको नभए पनि हप्ताको धेरै पटक सवाल जवाफ गरिने प्रश्न र उत्तर हुन यि!
नेपालमा हुँदा अँग्रेजी भटभटाउन नसकेर ठाउँ कुठाउँमा बाईकट भईन्थ्यो! अँग्रेजको देशमा आएर स्प्यानिश नबोल्न सकेकोमा दिमाग तताउनु पर्छ|

आजभोलि म एउटा हर्कुलसको खाजीमा छु । हर्कुलसको नाम सुन्ने बित्तिकै धेरै जनालाई विस्मय हुन सक्छ, क्या हो यो हर्कुलस भन्ने ? मान्छे हो कि दानव हो ? तपाईको यस जिज्ञासालाई शान्त पार्ने कोसिस गर्दैछु । हर्कुलस ग्रीस गाथाको एउटा प्राचीनम पात्र थियो । ग्रीकपुराणमा बर्णन भएअनुसार ऊ पृथ्वीमा जन्म लिएका मानिसहरू मध्ये सबैभन्दा शक्तिशाली मानिस थियो । पृथ्वीकै सर्वाधिक बलियो मानिस भएको हुँदा ऊ शक्तिको प्रतीकको रुपमा बिराजमान थियो ।

म किशोर अवस्थामा थिएँ होला, एकदिन हाम्रो घरको माउपोथीले चल्ला कोरल्यो । धेरै दिनको ओथारापछि नयाँ चल्लाहरूको नवीनम आवाजले म आकर्षित बनेँ । ओथाराभित्रबाटै आएको चल्लाको आवाजले मभित्रको चञ्चल किशोरावय शान्त रहन सकेन । पोथीलाई उचालेर हेरेँ; ओथारा दिएका अण्डाहरूमध्यका धेरै अण्डाहरू फुटेर बच्चा निस्किएछन् । त्यसमध्येका दुईतीन वटा अण्डाहरू अली अली फुटेर बच्चाहरू भित्र चेपिएको देखेँ । मलाई चेपिएका बच्चाहरूको माया लाग्यो फलस्वरुप फुलको बोक्रा कोट्याएर भित्रबाट चल्ला निकालेँ । मैले त्यसरी उद्दार गरेका बच्चाहरू राम्ररी थिग्रिन पनिसकेनन् । दु:खको कुरा केही घण्टा भित्रै ती बच्चाहरूको दु:खद मृत्यु भयो । आफैं जन्मिएका बच्चाहरू चाहिँ मजाले हुर्किए त्यतिखेरको मेरो बालमस्तिष्कले यो घटनामा किन यस्तो भयो ?; मैले उद्दार गरेका बच्चा किन चाँडै मरे ?; त्यसको सही लेखाजोखा गर्न सकेन । अर्थात कारण खोज्नुपर्ने आवश्यकता पनि ठानेन होला । तर अहिले आएर त्यो घटनाबाट ठूलो निष्कर्ष निकालेको छु; प्राकृतिवत ढंगले विकास हुने कुरालाई बाहिरी हस्तक्षेपबाट आफ्नो अनुकूलतामा छिटो गर्न खोजियो भने त्यसमा असफलता भोग्नु पर्दोरहेछ ।

एकान्तको सौन्दर्यले मलाई मोहनी लाएको बेला एक अज्ञात बिद्वानको विचारले हृदयलाई छुने गर्छ । उनले भनेका रहेछन् – एकान्त ठाउँ मूर्खका लागि जेलखाना हो अनि ज्ञानीको लागि स्वर्ग हो । हुन त स्वर्ग र नर्क भन्ने कुरा कुनै भौगोलिक अवस्थितिभित्र पर्ने ठाउँ हुन् भन्ने कुरामा मलाई विश्वास छैन् । भूगोल र ब्रह्माण्डको परिधिभन्दा बाहिरका कल्पित स्थानको रुपमा यिनलाई बुझ्ने गर्छु । खगोल विज्ञानको त्वरित उचाईमा काहीँ पनि स्वर्ग फेला नपरेकोले वैज्ञानिक र अन्तरिक्ष यात्रीपनि थकित थकित भएर सुस्केरा काढिरहेका छन् यतिखेर । त्यसै यी चिज भौतिक स्थान नभएर मानसिक स्थानको रुपमा बढी लिने गर्छु ।

एक समयका ज्यादै महशुर इराकी राष्ट्रपति सद्दाम हुसेन एउटा माकुरे दुलाबाट पक्राउ खाए । पक्राउ परेका बेला उनी निकै थकित, क्लान्त र शिथिल थिए । विश्व राजनीतिको रङ्गमञ्चमा एकछत्र प्रभुत्व पिट्न सफल अमेरिकालाई हुंकारका साथ चुनौती दिने त्यो अभय पुरुषले लाचारीका साथ याङ्की सैन्यसामु आत्मासमर्पण गर्यो । केही समय अघिसम्म त्यत्रो रजगजले इराकी दरबारमा विलासको जिन्दगी बिताएका सद्दाम अहिले यति निरीह अवस्थामा फेला परे, यथार्थको यस कटुरुपलाई पत्याउन पनि मुस्किल पर्छ । मुस्किलले भित्र पस्न सकिने त्यस दुलामा निकै अफ्ठ्यारो, लाचार र बिवश जीवन बिताएका रहेछन् ।

अलग अलग ठाउँमा, अलग अलग जातमा, अलग अलग समुदायमा, अलग अलग संस्कार, संस्कृति र मनोविज्ञानका स्वरुपहरू निर्माण हुदाँरहेछन् । त्यसै अनुरुप मानिसका अन्त:करणहरू कोरिँदा रहेछन् । हरेक कुरालाई अर्थ लाउने अलग आँखाहरू बनिँदारहेछन् । अँझ उत्पादनका साधनहरूको असमान वितरणले समाजलाई दुईधारमा बाढेँपछि एउटै ठाउँ, एउटै जात र एउटै समुदायमा पनि दुईखाले चिन्तन, सोचाइ, संस्कृति र मनोविज्ञानको अविर्भाव हुँदोर’छ । आर्थिक असमानताले विभाजित समानमा स्वार्थ अनुकूलका नजरहरू बढी चल्बलाउने रहेछन् । वस्तुलाई हेर्ने, घटनालाई हेर्ने र बाहिरी यथार्थका आयामहरूलाई आत्मासात गर्ने बिषयमा पनि जात पिच्छे, वर्गपिच्छे, समुदाय पिच्छे अलग दृष्टिकोणको निर्माण हुँदोरहेछ ।

कान्तिपुरको एक अङ्कमा एउटा समाचार टिप्पणी छापियो । भारतकै महङ्गो बिहेमा डुब्यो लखनाउ शिर्षकमा छापिएको त्यस समाचारका केही अंश यसता थिय– एक समय मुगल राजधानी लखनाउ सहर एउटा पारिवारिक विवाह उतसवमा डुबेको छ अहिले ।

इजरायलको बालककाल्य जीवनहरूलाई मैले काम गर्न आउने प्रशंगमा आज ९२ बर्षको उमेर बिताइसकेको, र सानो उमेरमा अनेकौ कष्ट भोगेको सबै आफ्नै आँखाले झल्झली देखेको अनि आफ्नो कानले सुनेको छ उसले जुन आज पनि त्यो पललाई सम्झेर बलिन्द्र धारा आँसु झार्दै मैले इजरायलको बारेमा केही जान्न इच्छाले प्रश्न गर्दा त्यो बेलाको संगठित इजरायल भूमिको इतिहास बताउन थाल्छ ।

जन्मदै पलिष्टयन भूमि इजरायलमा अंग्रेजहरूको शाशनमा रहेर उनीहरूसित मिलेर जीवन बिताउने क्रममा उसले आफ्नो जीवनका तिता मिठा पलहरू यसरी ब्यक्त गर्छ । धेरै दाजुभाइ दिदी बहिनीहरू मध्यको चौथो सन्तानको रुपमा जन्म भएको इजरायल भन्छ हेर निशा शरीरलाई ओत हाल्ने घर भएर मात्र के गर्नु ।