व्यक्तित्व समीक्षा

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा भगवान् बुद्धपछिका महान् चिन्तक हुन् । उनको प्रतिभा र कल्पनाको उच्च मूल्याङ्कन गर्दैै नेपालीहरूले महाकविको रूपमा स्थापित गरेका छन् भने विदेशी विद्वान्हरूले विश्वकविका रूपमा स्वीकारेका छन् । यिनै सन्दर्भहरूलाई यस टिपोटभित्र अटाउने प्रयत्न भएको छ ।

ऊर्दूका महाकवि गालिबले लेखेका छन् ,
थी खबर गर्म, कि गालिब के उडेंगे पुर्जे
देखने हम भी गए थे , प तमाशा न हुआ ।
यस्तै तमाशा हेरे नेपालीले देवकोटाकालीन नेपालमा । देवकोटा अघिल्लो शदीका यस्तै एक मिथक बने । उनको जीवन, जगत् र कृतिले नेपाल र नेपालीलाई अत्यधिक प्रभाव पारेको छ । उनले कविता गीत, निबन्ध सारा विधामा आफ्नो उपस्थितिलाई सदैव तज्जन्य आकर्षण दिए । उनी सर्वत्र, सदैव एक सरल प्राणीका रूपमा देखिए ।

महाकवि देवकोटा सानैदेखि कविता लेख्थे । उनले सुरुमा नेपाली भाषा र संस्कृत भाषामा कविता लेखे । एकपटक यिनले गीताको आधारमा संस्कृतभाषामा कविता लेखेर आफ्ना बुवा तिलमाधव देवकोटालाई देखाए । उनका बुबाले कविता हेरेपछि कवितालाई ‘अशुद्ध, बेकम्मा र नमिलेको’ भनेर फ्याँकिदिए ।

एकै देवकोटा अनेक भइदिन्छ । प्रत्येक कवितामा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा आफैँ अस्तित्व बनेर फुकिदिन्छ । लाग्छ, देवकोटाका फक्र्याईमा म नि मुस्काइरहेको हुन्छु । लाग्छ, उनका कवितामा ब्रहृम-विवेकका स्वानुभूति हाँसिदिन्छ मुसुक्क । मुसुक्क ओठहरूका फक्र्याईमा देवकोटा ः जीवन्त कविता बनिदिन्छ । कहिले कण्ठाग्र पारिदिन्छु महाकवि देवकोटा-सिर्जनाका वाणीहरूलाई । कहिले स्वरभरि गीत गाइदिन्छु! ‘कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री, कुन मन्दिरमा जाने हो ? कुन सामग्री पूजा गर्ने, साथ कसोरी लाने हो ?’

महान् साहित्यकारका विषयमा जति लेखे पनि कमै हुन्छ । त्यसैले ईसापूर्वदेखि अहिलेसम्मका त्यस्ता साहित्यकारका बारेमा बेलाबेलामा लेख रचनाहरू, किताबहरू प्रकाशित भइरहेका पाइन्छन्, तापनि तिनीहरूका बारेमा लेख्नु सजिलो कुरा चाहिँ होइन किनभने तिनीहरूका कृतिको अध्ययन र मूल्याङ्कन लाखौँ अध्येताले अनेक कोणबाट गरिसकेका हुन्छन् ।

पीडा, वेदना र करुणासँग कवि-महाकविको अन्तरङ्ग सम्बन्ध रहन्छ भन्ने धारणा काव्यजगत्मा पाइन्छ । क्रौञ्चमिथुनमध्ये काममोहित भाले क्रौञ्चलाई व्याधाले मारेर खसालिदिएको र पोथी क्रौञ्च पतिवियोगले पीडित भएर रोइरहेको दृश्य देखेर शोकार्त भएका महषिर् वाल्मीकिको मुखबाट निस्केको ‘मानिषाप प्रतिष्ठांत्वम गमः शाश्वती ः समाः/यत्क्रौञ्च मिथुनादेक मवधीः काममोहितम्/’ भन्ने श्लोक उनको पहिलो कवितात्मक अभिव्यक्ति हो भन्ने उनकै कथनहरूबाट थाहा पाइन्छ ।

२०६६ सालको लक्ष्मीपूजाका दिन यस धराधाममा पाइला राखेका र त्यसको झन्डै पचास वर्षपछि २०१६ साल भदौ २९ गते यस धरतीबाट सदाका लागि बिदा लिएका देवकोटा । जन्मँदा उनी परिवारका मात्र थिए- पुत्रोत्सव पनि केवल परिवारका लागि मात्र हुन पुग्यो भने उनी यस लोकबाट सदाका लागि टाढा हुँदा चाहिँ उनी नेपाली साहित्यजगत्का बने, नेपालका बने- त्यसैले उनको मृत्युशोक सबै नेपालीका लागि हुन पुग्यो, राष्ट्रका लागि नै हुन पुग्यो ।

शब्द चातुर्य नै साहित्य हो भन्नेलाई म ठीक जवाफ दिन सक्तिन । शैलीमा विश्वास गर्नेसँग मेरो बिन्ती यत्ति छ कि म कुनै शैलीका निम्ति लेख्दिन, लेख्तछु- लेख्नका लागि र आएका विचार मानवहरूलाई सच्चा प्रकाशमा गर्नाका निमित्त । प्राकृतिक तवरले जस्तो विषयमा मन जसरी डुल्यो जस्तो झल्काझल्की फेला पर्‍यो, उस्तै लेखिदिन्छु । राम्रो बनाउने सचेत भावले कला बिग्रन्छ । मन तीन मासाको छैन, तीन तोलाको अलङ्कारले के गर्नु ।

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा पण्डित परिवारमा जन्मेर धार्मिक वातावरणमा हुर्केका थिए । त्यसैले उनी युवावस्थाको पहिलो चरणसम्म ईश्वरवादी थिए, भाग्य र परलोकमा विश्वास गर्थे । उनका सुरुका कृतिहरूमा यत्रतत्र यी कुरा व्यक्त भएका छन् । उनको १९९० सालको नाटक ‘सावित्री सत्यवान्’ धार्मिक र ‘ईश्वरीय आस्थाको’ ज्वलन्त नमुना हो ।

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यजगत्का एक महारथी मात्र थिएनन् त्यसबाहेक अझै उनी आफ्नो अद्भूत प्रतिभा, बहुआयामिक चरित्र र बहुपक्षीय योगदानहरूका कारण तत्कालीन नेपाली समाजका एक सुप्रतिष्ठित राष्ट्रिय व्यक्ति अनि अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा समेत आधुनिक नेपालका एक सम्मानित प्रतिनिधि-पुरुष पनि हुन पुगेका थिए । त्यसैले उनी आफ्नै विधामा मात्र सीमित रहिरहन खोज्ने अन्य निकै स्रष्टाहरूभन्दा अलि फरक श्रेणीमा पर्दछन् ।

नेपाली भाषा र वाङ्मयका साधनामा लगभग छ दशकदेखि साधनारत रही विभिन्न सिजर्नात्मक र अनुसन्धानात्मक गहन कृतिहरू प्रदान गरेर नेपाली वाङ्मय भाषिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउनु हुने अथक साधकको नाम हो

महाकवि देवकोटालाई नेपाली भाषा बोल्ने तमाम नेपालीले मन पराए । नेपालीले मात्र होइन, नेपाली भाषासाहित्यका सन्दर्भमा प्रविष्ट अन्य मुलुकका बौद्धिक जगत्ले पनि देवकोटालाई मन पराए । किनभने देवकोटा नेपाली साह

चेतनशील र संवेदनशील व्यक्ति जो कसैलाई पनि कुनै पनि महान्् व्यक्तिको जीवनी कौतुहलको विषय हुन्छ । त्यस्तो महान्् व्यक्तिको भोगाइ, रोजाइ र सोचाइको विषय सार्वजनिक चासोको विषय बन्दछ ।

वि.सं. १९९७ तिरैदेखि ‘कथा’ साहित्यबाट लेख्न सुरु गरेको तारिणीप्रसाद कोइरालाले भने वि.सं.

परिचय

अग्निशिखा एकजना समर्पित लेखक एवम् पार्टीप्रति प्रतिबद्ध पत्रकार हुनुहुन्थ्यो । उहाँका बारेमा मैले भूमिगत काल खासगरी २०४० सालतिरै सुनेको थिएँ ।

सानैदेखि उनी नाटक भनेपछि हुरुक्कै हुन्थे । धनकुटामा तिनताक नेवारी र पारसी प्रभावका नाटक खुब हुन्थे, उनलाई कसैले खेलाएनन् । एकदिन आफैंले आँगनमा साथीहरू भेला पारेर लाटोको अभिनय गरे । ‘त्यो गाईजात्राको दिन थियो,’ रंगकर्मी अशेष मल्ल अहिले सम्झन्छन्, ‘र, मैले गरेको अभिनय त क्यारिकेचर पो रहेछ ।’

हरिभक्तका हरेक गीतहरूले सङ्गीतका जो कोही स्रोताहरूलाई आत्मकेन्द्रीत र एकाग्र बनाउन पुग्छ । गीत र कवितामा सङ्गीतको प्राण भर्न सक्ने कटुवाल नेपाली साहित्यका अत्यन्त चर्चित लोकप्रिय एवम् निडर व्यक्तित्वका रूपमा सुस्थापित व्यक्तित्व हुन् ।

रोगले गाँजेपनि जाँगरले धानेको उहाँको शरीर राजनीतिमा लागेपनि साहित्य र साहित्यिक पत्रकारिताले चिनाएको उहाँको चिनारी सडक कविता क्रान्तिदेखि राजनीतिक क्रान्तिसम्म उत्तिकै सहभागी हुने उहाँको व्यक्तित्वसङ्घर्ष र रोगसँग जुद्धाजुद्धै, कैयौँ योजना र आकाङ्क्षा बुन्दाबुन्दै ८० को उमेरसम छोएको उहाँको जीवनले अन्ततः २०६६ सालको भदौ ४ गते मोती जयन्तीको मध्यरात विश्राम लियो ।

साहित्यिक बजारमा एउटा मान्यता राख्ने गरिएको छ, कलम बोक्नेहरू सबै लेखक हुँदैनन् र हाम्रै देशको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने यो मान्यताले एउटा महफ्वपूर्ण अर्थ बोकेको देखिन्छ । साहित्यिक इतिहास पल्टाउँदा त्यो इतिहासले यसको पुष्टि गर्छ । जस्तो कि, नेपालको जेठो साहित्यिक पत्रिका ‘शारदा’ (स्थापना दर्ता नं. ००१) का पृष्ठहरूमा अंकित थुप्रै नामहरू, जो नेपाली साहित्यको धरोहरका रूपमा रहेका छन्, आफ्ना उत्कृष्ठ लेखनीका कारणले नै ती स्रष्टाहरू स्थापित भएका हुन् ।