कान्तिपुर

नेपाल भाषा नेवार समुदायको मातृभाषा हो । यो भाषाको उत्पत्ति भारतीय विद्वान सुनीतिकुमार चटर्जीका अनुसार १९०० वर्ष पहिले भएको मानिन्छ (प्रा. माणिकलाल श्रेष्ठ, मूल्याङ्कन, १ भदौ, २०७२) । प्रा. श्रेष्ठले आफ्नो लेखमा नेपाल भाषाको दमन र उपेक्षा कसरी र कहिलेदेखि भयो भन्नेबारे सविस्तार वर्णन गरेका छन् ।

ढुङ्गो बनाएर एउटी आमाको मुटु
पानीमा बगाइदिएकी छु
मेरो खुसी / मेरो प्राण / मेरो सपना
जानू, बग्दै बग्दै जानू

लिम्बू सम्बन्धित एउटा उक्ति चर्चित छ– ख्यालख्यालमा चार इन्च । लिम्बू–लिम्बूबीच फौदारीमा चार इन्च काटे पनि एक बोतल रक्सी राखेर माफ माग्छन् र माफ दिन्छन् पनि । चार इन्च त ख्यालख्याल हो ।

सुम्निमा’ उपन्यास जलाइयो २०५१ सालमा विराटनगरको कोइराला निवासअघि, राई लिम्बूको अपमानवोधक भयो भनेर– कसैले २०७२ को मध्यतिर पंक्तिकारलाई सुनायो ।

पोहोरको दसैं गाउँमा मनाएका थियौं । फर्किने बेला साथी सोनालाल चौधरीले भनेको थियो, ‘और साल पे आइहो ।

सुन्यौ ?
म फुटपाथको छेउमा फुलाएर घोक्रोको नसा
कराइरहेको छु एकतमास

जतिखेर नेपालमा निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था नेपाली जनताको मथिंगलमा टेकेर रजाइँ गर्ने बलियो तरखर गर्दै थियो, लगभग त्यहीताका अर्थात् सन् १९६३ को अगस्टका प्रारम्भिक दिनहरूमा सोभियत रुसको तत्कालीन राजधानी लेनिनग्रादमा युरोपीय साहित्यकार र समीक्षकहरू भेला भएर भविष्यका उपन्यासहरूमाथि चर्चा गर्दै थिए ।

‘एउटा पाठक मर्नुअघिसम्म हजारौं जीवन बाँचिसकेको हुन्छ । तर एउटा पनि किताब नपढ्ने व्यक्तिले केवल एउटा जीवनमात्र बाँच्छ ।’

मेरो निर्माणधीन चलचित्रको कथा यस्तो थियो– ‘सहरमा प्रभात र अजय नामका दुई आत्मीय मित्रहरू छन् ।सँगै कलेज पढ्छन् ।

गर्मीले बाँसका सुकेका पात जसरी लुगा खोलेको थियो । बलौटे सडकमा बाफको रिदममा नाच्न मग्न थियो, नाङ्गै ।

सरिताले कति सोच्ने ? सोच्दासोच्दै १५ दिन बितिसक्यो । सोचेको सोच्यै छे । पैले रोई उसले । दिनभरि रोई, रातभरि रोई । भोकै रोई, प्यासै रोई । पैले पवनलाई सम्झेर रोई । पछि आफूलाई सम्झेर रोई ।

राति त्यत्रो हल्लीखल्ली हुँदा पनि नब्यूँझिने सानूसँग उनी आजित थिइन् । उनको खाटमुनि भुसको बोराझैं अचेत रहेरै उसले रात गुजार्‍यो । मानौं उनले आफ्नो स्लिपिङ ट्याब्लेट उसैलाई खुवाएर रेशमी च्यादर सपक्क ओढाइदिएकी होउन् ।

बिर्खे कामबाट लखतरान भएर घर फर्क्यो ।

स्वात्त साइकलको चेन खुस्कियो । अगाडिका साइकलवाला परै पुगे । हात काँपिरहेका थिए, त्यसैले चेन मिल्दै मिलेन । बल्लतल्ल मिलाएँ र साइकल कुदाएँ । पर पुगिसकेका साइकलवालाको नजिक के पुगेको थिएँ, फेरि चेन खुस्कियो ।

पोखरामा रही साहित्यको क्षेत्रमा आफ्नो सारा जीवन समर्पण गर्दै निरन्तर साहित्यिक कृति सिर्जना गरिरहेका व्यक्तित्व हुन्, वरिष्ठ साहित्यकार सरुभक्त श्रेष्ठ।

ऊ सर्वाङ्ग सेतो र छरितो लुगा लगाएर ब्याटिङ गर्न क्रिजमा उभिएको थियो । ऊ कुन क्रममा ब्याटिङ गर्न खेल मैदानमा प्रवेश गर्‍यो, मैले थाहा पाइनँ । कुन स्थानमा ऊ ब्याटिङ गरिरहेको थियो, त्यो पनि मैले थाहा पाइनँ । उसको अर्कोपट्टि क्रिजमा को उभिइरहेको थियो, मैले ध्यान दिइनँ । उसको विकेटपछाडि को थियो, त्यो पनि मैले याद गरिनँ । मैदानभरि छरिएका फिल्डरहरूलाईर् देखेर पनि सायद देखिनँ । मैले उसलाईर् हेरें, हेरिरहें । कारण ऊ मैले देखेका मानिसहरूभन्दा बेग्लै थियो- कताकता जापानीजस्तो, अनेपालीजस्तो, अपोखरेलीजस्तो…।

१
र, म फेरि आइपुगेको छू
प्रशान्ति गीत खोज्दै
ह्याकर बुद्धहरूको माछा बजारमा

लङ्गडा शब्दहरूमा
दुर्घटनाका खबर चुलिँदै छन्
बिहान सबेरै दुई थान ट्रक, एक थान बस, दुई थान नै
मोटरसाइकल र सडकछेक हिँडिरहेको
एउटा मरन्च्याँसे नेपाली अस्तित्व

श्रावण ११, २०७१ – ठीक यही समय हो । आजभन्दा १ सय ७५ वर्षअगाडि भीमसेन थापा मृत्यु आत्मसात् गर्न बिभत्स रूपले संघर्ष गर्दै थिए ।

प्रसिद्ध वैज्ञानिक एवं दार्शनिक स्टिफन हकिङले कतै भनेका छन्- ‘ईश्वर छन् वा छैनन् भन्ने विषयमा विवाद नगरौं । बरु ईश्वर कति ज्ञानी वा विवेकसम्पन्न छन् ? बुझ्ने कोसिस गरौं ।’