होम सुवेदी

उमेशले लामो सास फेर्यो अनि कथावाचनको क्रमलाई केही बेर बिसायो । मैले उसको यस काममा कुनै अवरोध गरिनँ । किनभने मेरो आज दुइटा कक्षा अफ थिए । मेरो अङ्ग्रेजी विषय पढाउने सरको घरमा कुनै काम परेको हुनाले बिदामा हुनुहुन्थ्यो । उहाँभन्दा पछिल्लो कक्षा ता त्यसै पनि लिजर नै थियो । उमेशका कुरा सुनेर सहयोग नै हुन सक्ने रहेछ भने किन सहयोग नगरुँ, मैले सोचेर उसलाई यसरी आज कलेजको गार्डेनमा लिएर आएको थिएँ । ऊ मेरो हितैषी मित्र थियो, यसैले उसको सुखदुःखमा मेरो पनि केही मात्र सुखदुःख जोडिएको थियो । वास्तवमा ऊ पनि मेरो सुखदुःखको साथी नै थियो ।

लीला ‘उदासी’ खनाल (२००६) झापाका साहित्यिक समाजको एक सुपरिचित नाम हो । झापाली राजनीतिक आन्दोलनसँगै यहाँको साहित्यिक गतिविधिमा ओर्लिएको उनको इतिहास छ । आज उदासीलाई झापामा ‘वाम’ आस्था राख्ने एक प्रबुद्ध सचेतक, मिष्टभाषी, नीरक्षीर न्यायका पक्षधर कानुनवेत्ता र विचारकका रूपमा पनि मानिन्छ । विनयी, मृदुभाषी, न्यायप्रिय र आफ्ना विचारहरूलाई अकाट्यसँग राख्न सक्ने क्षमता भएको कारण लीला ‘उदासी’ झापाका आदरणीय व्यक्तिका रूपमा पनि सुपरिचित छन् । साहित्येतर क्षेत्रमा उनको व्यक्तित्व जति प्रखर छ साहित्यमा पनि त्यो व्यक्तित्व त्यत्तिकै प्रखर र सचेतक छ ।

२०१२ सालमा पूर्वतिरका सचेत २४ जना युवाहरुको भेलाद्वारा संखुवासभाको चैनपुरमा जनसांस्कृतिक सभा नामको संस्था गठन गरिएको थियो । यसै संस्थाद्वारा तीन महिने ‘नौला पाइलो’ नामक पत्रिकाको प्रकाशन समेत आरम्भ भएको थियो । वि.सं.२०१३ सालमा उक्त २४ जनामध्येका बनारसमा पढ्दै गरेका केही युवाहरुले ‘नौलो पाइलो’ पत्रिकाको पहिलो अंक प्रकाशन समेत गर्न थालेका थिए । यसका प्रधान सम्पादक बालकृष्ण पोखरेल थिए । झर्राे नेपाली साहित्य र संस्कृतिको नमुनाका रुपमा ‘नौलो पाइलो’ प्रकाशन गर्न थालेपछि झर्राे नेपाली आन्दोलन चम्किएको थियो ।

रामप्रसादको कान्छो छोरो कुसंगततिर लाग्न थालेको जस्तो थियो । ‘छोराको संगत साँच्चै न नराम्रो दिशातिर हुन थाल्यो भने नराम्रो पर्ला । छोरो ता बिग्रन्छ बिग्रन्छ परिवारलाई समेत तनावको विषय हुन सक्छ !’ उनलाई यस्तै चिन्ता परिरहेको थियो । उसको दाजुचाहिंलाई गरिएजति खर्च ता उसलाई पनि ता गर्नु पर्ला । गरिएको खर्च पनि फेरि पानीमा जाने हो कि ! उनी विभिन्न थरिका चिन्ताले ग्रस्त थिए । अझ उनका छोराले लामालामा नङ पालेर नेल पालिस समेत लाएकोे देखेपछि ता झनै चिन्तित थिए ।

आज भोलि मान्छेभित्र को भन्दा को कम हुने उहिल्यैदेखिको रोग बढेर गएको छ । यो भनेको आत्मरति हो । आत्मरति वा आत्मप्रशंसा खोज्ने रोग बढेर गएपछि मान्छेलाई त्यसले पलपलमा पिरोलो पारिरहँदो रहेछ, गाँजिरहँदो रहेछ । हुनत यो आत्मरति, आत्मालाप, आत्मराग वा आत्मप्रशंसाको भोक आजका मनुवामा मात्र रहेको छ र उहिलेका मनुवाहरूमा थिएन भन्ने कुरा काटे पनि साँचो होइन । उहिले उहिलेका रिखिमुनि र बुढापाकामा वा देउदेउतामा पनि यो रोगको भोक खपिनसक्नु गरी हुने गरेकै हो । उनीहरू ता आजका भन्दा अझ बढी यसका भोका हुन्थे ।

केही दिनदेखि साथी उमेशको स्वभावमा केही तलमाथि देखिन थालेको छ । ऊ मेरो अन्तरङ् र घनिष्ट साथी । आजभोलि उसले मसँग पहिलेकोभन्दा केही फरक व्यवहार गरेको जस्तो देखिन्छ । मन पेटका सारा कुरा खोतलखातल पारेर मसँग पोखिने उमेश किन यसरी अन्तर्मुखी भएको हो मलाई पो चिन्ता परेको छ । आज एक मौका मिलाएर उससँग गफगाफ गर्ने सुर कसेर मैले कलेजको फूलबारीमा गएर उसलाई एकान्त पार्ने काम गरें अनि उसको यो अन्तर्मुखी स्वभावको विकास र यसको आगमनका बारेमा जान्ने इच्छा गरें ।

बनमा मात्र यी बाँदरले दुख पाए भनेर रचनाकारले अाफ्नै घरमै भित्र्याए । मिठाे मसिनाे खान पाएका बाँदर सारै राम्रो गरी फस्टाए । तर उनीहरुकाे चाेर्ने बानी र अर्काको देखि नसहने बानीलाइ भने उनीहरुले दबाएर मात्र राखेका थिए । बग‌ैचामा अाँपका रुखमा उपद्रब मचाउन नपाएर उनीहरुकाे मन पिराेलिएकाे गियाे । अारुहरु पाकेर मात्र खान अराइएकाे थियाे । काँचै फलफूल नटिप्ने उर्दी थियाे । एक दिन उनीहरुले बग‌ैचामा पाक्न लागेकाे कटहरमा अाँखा गयाे । अरुले नै खाला भन्ने डरले बाँदरकाे डफ्फा पसेर पाक्न लागेकाे कटहरुकाे बाेटमा चढेर साेत्तर पारे । बिहान रचनाकारले जब देखे उनलाइ रिस उठ्यो तिमी जङगली हौ तिम्रो ठाउँ यहाँ हैन रहेछ

“उता ‘चटकलाल, जठरबली ठनमाया स्मृतिकला कल्पपल्ली स्मृति प्रतिष्ठान’को पुरस्कार वितरणमा कति सजिलै कुरा मिलाइएको थियो, यसमा भने कम समस्या परेको होइन । बल्ल बल्ल कुरा मिलाइयो । यो सचिवको पोस्टमा अचेलको केटो परेछ ।

अलिखित रुपमा मान्छेका गलागलामा रहेको साधारणभन्दा भिन्न, केही बठ्याँइँले भरिएको, अलिकति कलात्मकतायुक्त कथन नै लोकसाहित्य हो र यो नै आधुनिक साहित्यको पुर्खा हो । आधुनिक साहित्यको जन्म यसैबाट भएको छ । यसैलाई विद्वानहरूले आधुनिक साहित्यको जन्मथलो मानेका छन् । लोकजीवनमा समाजभित्र गरिने मनोरञ्जन, उत्सव, चाडपर्व, मेलापात, जन्ममरण आदि अवस्थामा तत्तत्त् विषयलाई सुहाउँदा कुराहरू कथेर रचिने परम्परा आज पनि समाजमा रहेकै छ । यही पुरानो परम्पराबाट लोक साहित्यको सिर्जना भएको हो । यसैले यसलाई लोकजीवनको दर्पणका रुपमा लिइन्छ । यसले लोकजीवनको इतिहास, कला, धर्म, संस्कार, संस्कृति आदिको इतिहास बोकेको हुन्छ । नेपाली लोकसाहित्यको पनि यही विशेषता रहेको छ ।

अहिलेको यो बेला नेपालमा धेरै थरीका खेतीको मौका छ । मौकै मौका छ, यस्तै छ । मैले यहाँ यस बेला भन्ने शब्द प्रयोग गरें । यस बेला भनेर निबन्धको सुरुमै समयको सीमालाई तोक्न खोजें । अहिले भनेको जहिले पनि हुन सक्छ । यस बेलाभित्र भनिएको यस बेला शब्दमा आजको अहिलेको बेला भन्ने बुझिन्छ । उहिले भानुभक्तका पालामा पनि अहिले वा यस बेला थियो, उनीहरू पनि आफ्ना अघिल्तिरको समयलाई अहिले भन्ने गर्थे, वाल्मीकिका पालामा पनि अहिले थियो । कालिदास पनि आफ्नो बेलामा अहिले भन्थे, सुकरात पनि त्यसै भन्थे उनको समयमा पनि अहिले थियो । जो जहिले अस्तित्वमा हुन्छ उसका लागि उसले भोग्दै गरेको समय अहिले नै हो । म यस बेलामा छु । विक्रमको २०७० सालतिर ।