सामाजिक समीक्षा

धेरै पछाडि फर्कनै पर्दैन, २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा होमिँदा पनि नेपालीहरू एक भाषा, एक भेष; एक धर्म, एक संस्कृति लाई नेपालीपन मान्न बाध्य थिए। हिन्दू राजसंस्थालाई समग्र राष्ट्रियताको प्रतीक मान्न लगाइएको थियो। नेपालगञ्जमा बस्ने मुसलमानले काठमाडौंको हिन्दूराज्य लाई आफ्नो पहिचान ठान्नुपर्थ्यो भने धोती-गम्छामा जीवन बिताउने तराईका नेपालीले दौरा-सुरुवाल-टोपीलाई राष्ट्रिय पोशाक मान्नुपर्थ्यो। तिनलाई सबैले मानेका थिए भन्नु एउटा कुरा हो, तर आत्मैदेखि स्वीकार गरेका थिए कि थिएनन् भन्ने बेग्लै पक्ष हो।

नेपाल जातीय-सांस्कृतिक विविधता र बहुलताको मुलुक हो। नेपालको विविधताको यो चित्र आगन्तुक र अल्पसङ्ख्यकहरूबाट तयार भएको छ। विभिन्न ठाउँबाट बसाइँ सर्दै आएका समुदायले यस भू-भागमा आ-आफ्नै किसिमका सभ्यता र संस्कृति हुर्काए; शासन प्रशासनका रूपरेखा कोरे; राज्य बनाए वा अर्काको राज्यमा ठाउँ खोजे, मिसिए र बसे। राज्य भएपछि सेना, सेना भएपछि बल, बल भएपछि युद्ध हुने त्यस समयमा हारजित पनि भए नै। राज्यहरू एकअर्कामा गाभिन्थे। त्यस्तै क्रममा ठूलो र सम्पन्न राज्य बनाउने प्रबल चाहना भएका राजा पृथ्वीनारायण शाहले राज्य विस्तारको अभियान थाले। जिते, त्यसैले उनको अभियानले राष्ट्रिय एकीकरणको नाम पायो। उनले नजितेका भए के हुन्थ्यो? यो एकदमै अनुमानगम्य प्रश्न हो― शायद अर्को कसैले नेपाल एकीकरण गर्ने थियो, वा यो भूखण्ड नेपाल का रूपमा जन्मिनुअगावै अर्कै कुनै नाम वा मुलुकको मानचित्रमा समाहित हुनेथियो।

हाम्रो निम्ति अनौठो महादेश हो- अमेरिका । कारण हाम्रो लागि यहाँका कलासंस्कृति (चालचलन), नियमकानुन, घरव्यवहार, भौतिक विकास आदि हरेक कुरा अचम्मलाग्दा छन् । प्रथमतः संयुक्त परिवारमा आमाबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी आदि आफन्तको ममतामा हुर्केबढेका, सँगै बसी पौरख पोखेका र उन्नति देखेभोगेका हामीलाई यहाँको व्यक्तिवादी जीवनशैली देख्दा अनौठो लाग्छ । यहाँका अधिकांश युवायुवती एक्लै वा दुक्लै आफ्ना बाबुआमा तथा आफन्त छोडी स्वतन्त्रतासाथ डेरामा बसेका पाइन्छन् । हामीलाई यो पनि अनौठोजस्तो छ ।

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले जीवनको अन्तिम क्षणमा भनेका थिए-‘मुनामदन बाहेक मेरा अरू सबै सिर्जनाहरू जलाइदिनु ।’ सिर्जनाहरू मध्येबाट किन मुनामदनलाई मात्र माया गरेका होलान् त ?

नित्सेले भने- “ईश्वरको मृत्यु भयो ।” ईश्वरको लासको छेउमा टुक्रुक्क बसेर उनले यो कुरो भनेका थिएनन् । बरु मानवसभ्यता र आधुनिक चेतनाको भौतिकस्तर बढ्दै गएपछि मानवजीवन र जगतको गतिविधिलाई हेर्दै भनेका थिए ।

हजारौं योनिमा विचरण गरेपछि एकपटक मात्र मानवयोनि प्राप्त हुन्छ । यस्तो दुर्लभ मानव योनिलाई सफल र साकार पार्न पुर्खाहरूले आचार, व्यवहार र अनुशासनका जटिल व्यवस्था गरेको पाइन्छ । आचार र व्यवहारका कुराहरूको प्रसङ्ग कोट्याउनुपर्दा बाहृय शुद्धि र आन्तरिक शुद्धिसमेत आवश्यक हुन्छ । मानसिक शुद्धि तपः ध्यान, जप, पाठ आदि आन्तरिक शौचका लक्षण हुन् भने बाहृय मुहूर्तमा उठ्नु, शुद्ध तथा तीर्थ, नदीको जलले स्नान गर्नु, आचमन गर्नु, प्राणायाम गर्नुलाई बाहृयशौच भनिन्छ ।

ताजपुरीयाहरूको मूलथलो नेपालको पूर्वी जिल्लाहरू झापा र मोरङ हो । नेपालकै पूर्वी जिल्ला झापा र मोरङमा बसोबास गर्ने राजवंशी र यिनीहरू हेर्दा उस्तै उस्तै देखिन्छ । भेषभूषा, भाषा संस्कृति उस्तै उस्तै देखिए तापनि यी दुई जातिहरू बीच विहावारी हुँदैन ।

चार जनाले भनेको कुरा स्वीकार गर्नैपर्छ, अरू उपाय नै छैन । चार जनाको अगाडि उभिनु पर्दा कसरी मुख देखाउनु ? चार जनाले के भन्लान् ख्याल राख्नुपर्ने हो कि होइन ? चार जनाले यसो गर्न त नहुने भने भने के जवाफ दिने ? चार जना मानिसको अगाडि उभिनुपर्दा अनि थाहा हुन्छ नतिजा के हुन्छ भनेर । अरूको डर भर नलागे पनि चार जना मानिसले कुरो समाउँदा मुख कहाँ लुकाएर बोल्ने होला कुन्नि! कसैले पनि चार जनालाई चित्त नबुझ्ने विधि व्यवहार, कामकुरो र आचरण गर्न हुँदैन । केही परिहाले चार जना मानिस राखेर हो-होइन निक्र्योल गरौँला नि! चार जनालाई ल्याएर उभ्याएपछि लौ त कसरी मान्दोरहेनछ हेरौँ ? चार जनाको अगाडि उभिने आँट पनि त हुनुपर्‍यो, एक्लैले जे मन लाग्यो बोलेर मात्र हुने हो र भन्या ? चार जनाले जे भन्छन् त्यसै हुन्छ । चार जनाको अगाडि इज्जत राख्नै पर्‍यो ।

दिक सनातन धर्मपद्धति अनुसार गरिने मुख्य सोह्रवटा संस्कारहरू छन् । तिनमा जन्मपूर्व गरिने गर्भाधानदेखि लिएर मृत्युपश्चात् गरिने अन्त्येष्टिसम्म पर्दछन् । यीमध्ये मानवजीवनमा महìवपूर्ण स्थान राख्ने संस्कार र विधिको खिल्ली उडाउनेहरू पनि विवाह गरेर नारीलाई श्रीमती वा बुहारीका रूपमा घर भित्र्याउने परम्परा अँगालिरहेकै देखिन्छ । छोरा हुनेले छोरी हुनेसितबाट मागेर तिनका मुटुका टुक्रालाई घरमा भित्र्याएका छन् ।

यतिबेला सङ्खुवासभाको उत्तरी क्षेत्रका शेर्पीनीहरू यो गीतँंगै चौंरी धपाउँदै उकालो उक्लीरहेका छन् ।

लामो खडेरीको कारण जनजीवन प्रभावित हुन थालेको छ । वायुमण्डल तुवाँलोले ग्रस्थ छ । उपत्यकाको वायुमण्डलमा धुवाँ र धुलोको मात्रा बढी भएकोले हवाइसेवा समेत प्रभावित हुन थालेका समाचार बरोबर प्रकाशमा आइरहेका छन् । वषर्ाऋतुताका बिदा भएको मनसुनी वषर्ापछि वषर्ा बादललाई कसैको भनसुन चलेको छैन । पानीका मुहानहरू धमाधम सुक्दै गएका छन् । भूमिगत पानीको सतह पनि घट्दै गएको छ । पानी नपरेकाले खोलाको पानी त यसै पनि सुक्दै गएको छ । हिउँद ऋतुमा हिउँ नपरेकाले हिमनदीहरूमा पनि पानी बढ्न सकेको छैन ।

नेपालको न्याय, स्वतन्त्रता र मुक्तिको लडाइँले निकै दशक पार गरिसकेको छ । त्यसैका लागि भएका राजनैतिक आन्दोलनहरू पनि सफल हुँदै गएका छन् । निरंकुश राणातन्त्र, पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यसँगै सामन्तवादी राजतन्त्रको पनि अन्त्य भई अहिले नेपाल सङ्घीय गणतन्त्रतात्मक मुलुकमा प्रवेश गरिसकेको छ । यद्यपि, नेपाली समाजमा अन्याय, असमानता, शोषण, दमनको अन्त्य भने हुनसकेको छैन । सबैका लागि न्याय, समानता र आधारभूत मानवअधिकार प्राप्तिका लागि अझैं थप सङ्घर्ष भइरहेका छन् । पहिचान, भाषिक, सांस्कृतिक अधिकारका लागि अहिले पनि नेपालमा सङ्घर्ष जारी छन् । नेपाली समाजमा विद्यमान जातीय, वर्गीय, क्षेत्रीय, लैङ्गकि, भाषिक आदि विभेदका कारण नेपाली समाजमा अहिलेसम्म पनि वास्तविक अर्थमा लोकतन्त्र स्थापित भइसकेको भने छैन ।

´हेर हेर यो नकचरी, बावुआमा पनि कस्ता होलान्!´धेरै मान्छेबीचमा एउटी महिला कड्‍किन् ´बेलैमा बिहा नगरी बढेकी छोरी घरमै पालेर राखेपछि यस्तै हुन्छ।´ बाटो हिडिरहेकी मलाई पनि त्यस भीडले तान्यो। ´त्यही त, यसले त हामी सबैको नाकै काटी नि ´–हेर्दा भद्र देखिने एक महिलाले थपिन्। ´यसलाई गाउँ निकाला गर्नुपर्छ ´– सबै महिलाले एकै स्वरमा कोहोलो मच्चाए। यत्तिकैमा एक जना पुरुष बोले – एकछिन त पर्खिनुस्! यसमा यी नानीको मात्र हैन त्यो फटाहाको पनि त दोष छ´। त्यसपछि घटनाको वास्तविकता बुझ्न उत्सुक भएर नजिकै उभिएकी एकजना दिदीलाई सोधेँ – दिदी यहाँ के भएको? उनले भनिन् ´हेर्नु न नानी उभिरहेकी केटी छ नी! हो, त्यसले हाम्रो गाउँमा पढाउन आएको मास्टरसँग लसपस गरिछ। ऊ सरुवा