आफ्नैपनमा रमाएको जाति ताजपुरिया

ताजपुरीयाहरूको मूलथलो नेपालको पूर्वी जिल्लाहरू झापा र मोरङ हो । नेपालकै पूर्वी जिल्ला झापा र मोरङमा बसोबास गर्ने राजवंशी र यिनीहरू हेर्दा उस्तै उस्तै देखिन्छ । भेषभूषा, भाषा संस्कृति उस्तै उस्तै देखिए तापनि यी दुई जातिहरू बीच विहावारी हुँदैन ।

आफ्नै मौलिक भाषा, संस्कृतिले परिपूर्ण ताजपरीयाहरू हिन्दू धर्मावलम्बी हुन् । यिनीहरू आफ्नो हरेक धार्मिक, सांस्कृतिक कामकाजमा ब्राहृमणलाई डाक्छन् । यिनीहरू प्रत्येक धार्मिक कामकाजमा जाडरक्सीको प्रयोग गर्दछन् । यिनीहरू हिन्दूहरू धर्मका धेरैजसो चाडपर्वहरू मनाउँछन् । यो जातिमा मागि विवाह बढी प्रचलनमा छ । बिहेको सबै चाँजोपाँजो लमीले नै मिलाउँछ, जुन लमी अनिवार्यरूपमा ब्राहृमण नै हुन्छन् । एक किसिमले लमीले केटी र केटा पक्षबीच मध्यस्तकर्ताको भूमिका निभाउँछ । लमीले दुवै पक्ष बीच विवाहको लागि कुराकानी मिलाउँछ । जसलाई ताजपुरीया भाषामा ‘कारुहवा’ भनिन्छ । यस जातिमा पनि विभिन्न विधि व्यवहार गरी विवाह संस्कार सम्पन्न गरिन्छ । विवाह संस्कारको अन्तिम विधालाई बिसौनी भनिन्छ ।

भारतको बङ्गालीहरूको भाषासँग मिल्ने ताजपुरीयाहरू समग्रमा आर्थिक रूपले धेरै विपन्न पाइन्छ, जसको कारण यिनीहरू प्रायः जसो श्रमिकको रूपमा नै काम गरेको पाइन्छ । पोशाकमा ताजपुरीयाहरूमा लोग्ने मानिसले छोटी, लगौँटी, गञ्जी, टी-शर्ट, गम्छा लगाउँछन् । महिलाहरूले पेटानी, सारी, ब्लाउज, पाउजेव, चुडा, कानमा कुण्डल र खुट्टामा खराउ लगाउँछन् । यिनीहरू पशुपालनमा गाई, बाख्रा, हाँस, परेवाजस्ता घरपालुवा जनावरहरू पाल्ने गर्दछन् । यिनीहरू खानामा नेपाली खाना दाल-भात, तरकारी, अचार, मासु र माछा खाने गर्दछन् । चाड पर्वमा चामलका विभिन्न किसिमका परिकारहरू बनाउँछन् ।

ताजपुरिया जातिको सबभन्दा ठूला पर्व ‘सिरुवा पवनी’ हो, जुन नयाँ वर्षको रूपमा वैशाख १ गते मनाइन्छ । विभिन्न किसिमका परिकारहरू बनाई, नाचगान गर्दै यो पर्व यिनीहरू एक हप्ताभरि मनाउँछन् । यसको साथसाथै भदौको कृष्णपक्षमा कृष्णाष्टमी खुब धुमधामका साथ मनाउँछन् । विभिन्न पर्वहरू मनाउने क्रममा हरिबोधनी एकादशी जसमा २४ घण्टासम्म उपवास बसी ब्राहृमणलाई केही न केही दान गरेपछि मात्र अन्न जल ग्रहण गर्ने गरिन्छ । यसको साथै यिनीहरू कात्तिकमा नयाँ खबर पर्व, माघमा माघे सङ्क्रान्ति, जितिया पवनी, गितुवा पवनी जुन घटस्थापनाभन्दा ८ दिन अगाडिदेखि नै मनाइन्छ । यस पर्वमा विवाहित महिलाहरू छोरा पाउनको लागि उपवास बस्छिन् । यस पर्वका आइमाइहरू पोखरीमा दुई वटा साना साना माछा र जितुवाको फूल बाँसको सानो डुङ्गामा राखेर बगाउँछिन् । यसकोसाथै पर्वको रूपमा तिहारमा गोवर्द्धन पूजा गर्दछन् जसमा आफ्ना गाईवस्तुहरूलाई नुहाईधुवाई गरी मीठो खानेकुरादिइन्छ । जसलाई पखेवा भनिन्छ । यस पर्वमा गाईको गोबरको गोवर्द्धन पर्वत बनाई पूजा गरिन्छ ।

यो जातिको मुख्य पेशा कृषि हो । कृषिमा यिनीहरूले मुख्य रूपले धान, गहुँ, जौ, फापरको खेती गर्दछ । खेतीपातीबाट वर्षभरि आफ्नो छाक टार्न नसकिने हुनाले आफ्नो जीविकोपार्जनको लागि अरूको खेतमा मजदुरी, विभिन्न किसिमका व्यापार व्यवसाय गर्दछन् । प्रायः जसो ताजपुरीयारू गरिबी, अशिक्षाको रेखामुनि नै आफ्नो जीवन बिताइरहेका छन् ।