kbs

हाइकुको देश जापानमा एक जना नेपाली कविले हाइकुको खेती सुरु गरेको सुन्दा अचम्म लाग्यो । चासो रहिरहदाँ गजलकार कृसु छेत्रीसँग अनलाइनमा भेटभयो । जापान घुमेर आएका गजलकार छेत्रीले मेरो कौतुहलता मेट्ने कोसिस गर्दै भने- चितवनका प्रकाश पौडेल ‘माइला’ ले जापानमा हाइकु सिर्जना र प्रकाशनमा मरिमेटेका रहेछन् । उनी आजकल जापानका टोकियो, योकोहामा, ओसाकालगायतका सहरहरूमा विभिन्न साहित्य सत्संगहरू आयोजना गर्न र विशेष गरी हाइकु सिर्जनाको अभियानमै जुटेका रहेछन् ।

जिन्दगीमा हिमाली भूमि नेपालमा कहिल्यै नआई तथा कुनै पनि नेवारसँग प्रत्यक्ष भेटघाट नै नगरी जर्मनको लोकसाहित्य सङ्ग्रहालय तथा अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको राजकीय पुस्तकालयमा उपलब्ध नेपालभाषाका पाण्डुलिपिहरूको स्वतन्त्र अध्ययन गरी बीसौँ शदीको मध्यभागतिर युरोप महादेशमा नेपालभाषाको प्रचार प्रसारमा महìवपूर्ण योगदान दिनेहरूमा एकजना प्रमुख हुनुहुन्छ- डेनमार्कका डा. हायन्स जोर्गेन्सन । उक्त काममा उहाँले निर्वाह गर्नुभएको महìवपूर्ण भूमिकालाई ध्यानमा राखेर नै उहाँलाई नेपालविद् भनिएको हो ।

छोरा प्रज्वलमानको आतिथ्यमा यसपालिको ‘समर सिजन’ मिनेसोटा राज्यको सेन्ट पल सहरमा, उसको आमासँगै उसैकहाँ हामी छुट्टी मनाइरहेका थियौं । छुट्टीको दौरान मिनेसोटा राज्यको प्रायः केही रमणीय ठाउँहरू घुमियो । यस राज्यलाई दश हजार तालहरूको राज्य भनिँदो रहेछ । राज्यको चिनारी भनेकै त्यही दश हजार तालहरू रहेछन् । हुन पनि घरबाट निस्केर १०।१५ मिनेटको ‘ड्राइभ’ मा नै चार-पाँचवटा ताल बाटोवरपर देखिन्छन् । आफूले देखेका तालहरूमा राज्यको उत्तरतिरको सहर दुलुथको सुपेरियर लेक एक हो । नामले लेक भए पनि यो ताल समुद्र जस्तै विहङ्गम छ । ताल फैलिएर राज्यको तलतिर पर्ने शिकागो राज्यको तालसम्म फैलिएको छ । अरू नजिकका रमणीय तालहरूमा मिनेटोङ्का, क्यालहन, हेरियट, माइल लेक र रामसे बीच रहेका छन् ।

संसार कस्तो छ भौतिक आँखाले उनले देखेका छैनन् । मनको आँखाले भने उनी यो जीवनलाई गीत-सङ्गीत जस्तै अनुपम ठान्छन् । बाहिरी संसार अँध्यारो भए पनि भित्री संसार भने उनका लागि उज्यालो छ । उनी अर्थात् दृष्टिविहीन गायक कृष्णभक्त राई सङ्गीतका बेजोड शिल्पी हुन् । २०५२ सालदेखि नेपाली सङ्गीतको क्षेत्रमा निरन्तर समर्पित कृष्णभक्तलेे छ सय गीतमा स्वर र दुई सय गीतमा सङ्गीत दिएका छन् ।

भाषाको वर्चस्व समाजको स्वैच्छिक अवलम्बन, विनिमयको बाध्यात्मक आवश्यकता र प्राज्ञिक सम्प्रेषणका आधारमा कायम रहेको हुन्छ । कुनै खास कालखण्डमा कुनै खास भाषाले सामाजिक जीवनमा सांस्कृतिक, आर्थिक र वैयक्तिक प्रभाव पारेको भए पनि त्यही भाषा सदासर्वदा सबै ठाउँ सबै जाति वा राष्ट्रमा प्रचलित भइरहन सक्दैन । बुद्धको समयमा संस्कृतभाषा उन्नतिशील अवस्थामा थियो तर त्यसको वर्चस्व कायम भएको थिएन त्यसो हुँदा बुद्धले पालीभाषा अँगाले ।

नेपालमा बीपी कोइरालाजस्तो दूरदर्शी अर्को नेता नै जन्मिएन । त्यसबेला पनि नेतृत्वप्रति चर्को वितृष्णा हुँदा बीपीप्रति कसैको कुनै गुनासो थिएन । नेतृत्वका अन्य सदस्यको विरोध गरे पनि बीपीको सबै तारिफ नै गर्थे । बीपीकै कारण दुई कांग्रेस एक भए, साथसाथै अन्य सानातिना पार्टीहरूलाई पनि उहाँले मिलाएर लैजानुभयो ।

रूखका पातलाई
सडक पेटीलाई
गुमनाम मान्छेलाई
स्पर्श गरिरहेछ
लगातार गुमनाम प्राणलाई
थाहा भएन हावाको प्रकृतिको अमोल स्नेह
थाहा भयो फगत हिंसा
क्रोध, घृणा र दुर्गन्ध ।

उहाँको छिमेकमा विगत केही वर्षदेखि बसेको छु म । बडो धार्मिक तथा समाजसेवी प्रवृत्तिको मानिस होइसिन्छ उहाँ । उहाँलाई ‘हुन्छ’ भन्यो भने आफू पाखे हुने खतरा भएकाले ‘सिन्छ’ लगाउन म बाध्य छु । ‘सिन्छ’ समूहका शब्दहरू प्रयोग गर्दा मलाई आफू मरेजस्तै लाग्छ । उहाँसँग भेट भएपिच्छे म मर्ने गर्छु र उहाँसँग छुट्टएिपछि फेर िबाँच्छु । समाजमा बाँच्न यसरी बेलाबेलै मर्न पनि तयार हुनुपर्ने रहेछ । कसैले उहाँलाई ‘तपाईं’ समूहका शब्द प्रयोग गरेर सम्बोधन गर्‍यो भने उहाँ त्यसलाई तुरुन्तै पाखेको पगरी गुथाइदिनुहुन्छ । त्यसपछि ऊसँग दुइटा विकल्प बाँकी रहन्छन्, उहाँसँग संगत गररिहने हो भने आफू मर्ने, होइन भने दोस्रोपटकदेखि उहाँलाई कतै देखे वा भेटे नचिनेको अभिनय गर्ने ।

धेरै दिनदेखि म सोचिरहेको छु। उसको बारेमा के लेखूँ? कथा, कविता, उपन्यास। दोधारमा छु। रातमा सोच्छु। दिनमा सोच्छु। साँझपख सोच्छु। खासै उपलब्धिमूलक हुनसकिरहेको छैन मेरो सोचाई। खुट्याउन असफल भईरहेको छ मेरो व्रद्म।हुन त ऊ न कुनै महान दार्शनिक हो। न बिश्वबिख्यात साहित्यकार। न बिश्वलाईचकित पार्ने महान वैज्ञानिक। न इतिहास रच्ने महान अमेरिकन पौडिवाज माइकल फ्लेप्स। न एक्काइसौं शताब्दीको शुरुवाती वुश। त्यही पनि धेरै दिनपछि आज पाजिएर रहेको भावना, अलिकति भोगाई, थोरै देखाई, धेरै सुनाईहरुलाई बटुलेर केही लेखिदिउ न त भनेर लेख्नलाई तम्सेको उसको लागि भन्दा पनि आफ्नो भौतिक शरीर मरेर गए पनि आफ्नो नाम कतै बाँच्छ कि भनेर।