विचारात्मक निबन्ध
बचनले बनाएका घाउहरू
मान्छेहरू आवेशमा मनपरि बोल्ने गर्छन् । आफूले अरुका लागि के बोलियो भन्ने कुराको समेत ख्याल राख्दैनन् । आफूद्वारा बोलिएको कुनैपनि शब्दले दोश्रो व्यक्तिलाई जीवनभरको पीडा दिन सक्छ र उक्त पीडा सधैंभर रहिरहन्छ । कसैलाई पिट्नु, शरिरमा चोट पुर्याउनु या अंग भंग गर्नु बचनको प्रहार भन्दा सामान्य हुन्छ । किनकि यसको सीमा निश्चित हुन्छ । देह नै यसको सीमा भएकाले यसमा लागेको चोट औषधीमूलो पश्चात समाप्त हुन्छ परन्तु अरुलाई भनिएका कटु बचनहरूले हृदयको गहिराईसम्म नै प्रहार गर्छन् तथा यसले बनाउने घाउ जीवनको अन्तिम घडीतक निको हुँदैन । यसैले भन्ने गरिन्छ “वचनको घाउ कहिल्यै निको हुँदैन । “यो कुरा सत्य प्रतित लाग्छ । एक पटक मेरी आमा सामान्य दुर्घटनामा पर्नु भो । खुट्टामा चोट लाग्यो र खुट्टा फुलिएर आयो । केही दिनको उपचार पश्चात खुट्टाको पीडा कम पनि हुँदै गयो । म सानै थिएँ । गाउँमा खेल्न जाँदा छिमेकी घरमा आमाको अवस्था बारेमा भनेछु । मेरा कुरा सुनेपश्चात छिमेकी नातेदार एउटी आमाले “खुट्टै भाँचिनु पर्ने “भनिन् । घरमा फर्कें र रुँदै सो कुरा आमालाई सुनाएँ । आमाले सान्त्वना दिंदै मलाई सम्झाउनु भयो । यो घटना घटेको आज २२ बर्ष भैसकेको छ । ती आमैसँग मेरो कुनै पनि रिस, राग र बैरभाब कहिल्यै छैन । तापनि उनको बचनले बनाएको घाउ काहीं बल्झिने गर्छ ।
काम पाइयोस्, चाडै माम भेटियोस्
सुख सबैको भित्री इच्छा हो । समृद्धशाली बन्ने सबैको सपना हो । शान्तिको सुवास चारैतिर फैलियोस्, उन्नतिको मूल सर्वत्र फुटोस्, भातृत्वको भावना यत्रतत्र मौलाओस् भन्ने चाह सबको हुनसके उत्तम हुन्थ्यो । यही आकाङ्क्षा र अपेक्षा एउटा चोखो भावना हो । धेरै दुःख पछिको थोरै सुख पनि अमृत बन्छ । लामो समयसम्म कहर काटेपछि मनमा नौलानौला रहर जाग्छन् । ती रहर पूरा भए मान्छे गमक्क पर्छ, पूरा नभए भाँडभैलो गर्न तम्सला कि भन्ने त्रास हुन्छ । कलिलो मुनालाई निमोठ्न सजिलो हुन्छ । त्यो मुना जति कलिलो देखिन्छ, त्यति आशलाग्दो भविष्यको जलपले उज्ज्वल भेटिन्छ । कहर पछिको रहर ‘चाडै काम पाइयोस्, चाडै सुविस्थाको माम पाइयोस्’ भन्ने हुन्छ । ‘तातै खाऊँ जलि मरूँ’ पनि नहोला भन्न सकिन्न । हेक्का राख्न नसके हात परेको फल पनि गुम्न सक्ने अवस्था हुन्छ । नाम नै गुमनाम हुन सक्छ । शिष्टता देखिनुपर्ने ठाउँमा अशिष्टता प्रदर्शित हुन सक्छ । राम्रो र हाम्रोको भावना मरेर यत्ति मेरो यत्ति तेरो त्यत्तिको भावना उम्रन सक्छ । खुशीको आँसुको सट्टा दुःखको आँसु टल्पलिन सक्छ । मनमा शितलताको वास हुनुको सट्टा मनमा बेचैनीको निवास हुन सक्छ । धेरे कुराहरू आउँछन् । मीठामीठा हातबाट उम्कन्छन् भने तीतातीता वरवर रहन्छन् । तिनै तीतातीता कुराहरूले घेरेर फेरि अर्को खालको कहरको बाटो तयार हुन्छ । त्यस बाटोका पदयात्री हामी सबैले हुनुपर्छ । रक्तमुच्छेल भएर यात्रा सबैले गर्नुपर्छ । पश्चात्तापका आँसु त्यत्तिखेर बग्न सक्छन् । समय हातबाट फुत्किसकेको हुनेछ । पश्चात्तापले जल्नु र गल्नु सिवाय हामीसँग अर्थोक केही रहन्न । ‘बिग्रेको मान्छेको भत्केको घर भत्केपछि केको डर’ भन्ने अल्पदृष्टि जन्मन सक्छ । इज्जत गुम्न सक्छ, नाम हराउन सक्छ, यात्रा दुःखदायी अपुरो र अधुरो हुन सक्छ । र, पुनः पीडादायी अध्याय उल्टन सक्छ ।
छोटो किस्सा
छोटो किस्सा एउटा सानो झ्याल हो, जहाँबाट एउटा सानो संसारमा चियाइन्छ । ठूलोभन्दा सानो झन् ठूलो छ, अनन्त पनि संकेत र मूर्तिमा प्रतिविम्बित हुन्छ । आजकल लन्डनमा सेन्ट पालको सुई मुसाभन्दा छिटो दगुर्दछ, आधुनिक जीवनको संकीर्णताको सबब र समयको घोडदौडका कारण छोटो किस्सा टेबुलमाथिको आँपभन्दा मीठो सम्झिइन्छ । वास्तवमा छोटकरी रचना नै आजकल सच्चा साहित्य बनिरहेछ।
नेपालमा पचासगजे नालिसको समय अझ राम्ररी छुटेको छैन । त्यसकारण कथा पनि थाङ्ने लम्बे हुनु अप्राकृत होइन । तर, थोरैमा मीठो र भरिलो हुनु छोटो किस्साको पानी हो ।
तातै खाऊँ जली मरूँ
थरीथरीका इच्छामा पनि कुनै इच्छा व्यक्ति विशेषलाई मात्र सरोकार राखेर हिँड्छ भने कुनै चाहिँ सबको स्वार्थलाई सम्बोधन गर्दै हिँड्छ । इच्छा स्वार्थको अर्को रूप हो । सुख सबैको भित्री इच्छा हो । समृद्धशाली बन्ने सबैको सपना हो । शान्तिको सुवास चारैतिर फैलियोस्, उन्नतिको मूल सर्वत्र फुटोस्, भातृत्वको भावना यत्रतत्र मौलाओस् भन्ने चाह सबको हुन्छ । यही आकाङ्क्षा र अपेक्षा एउटा चोखो भावना हो । धेरै दुःख पछिको थोरै सुख पनि अमृत बन्छ । लामो समयसम्म कहर काटेपछि मनमा नौलानौला रहर जाग्छन् । ती रहर पूरा भए मान्छे गमक्क पर्छ, पूरा नभए भाँडभैलो गर्न तम्सला कि भन्ने त्रास हुन्छ । कलिलो मुनालाई निमोठ्न सजिलो हुन्छ । त्यो मुना जति कलिलो देखिन्छ, त्यति आशलाग्दो भविष्यको जलपले उज्ज्वल भेटिन्छ । कहर पछिको रहर ‘चाडै काम पाइयोस्, चाडै सुविस्थाको माम पाइयोस्’ भन्ने हुन्छ । ‘तातै खाऊँ जली मरूँ’ पनि नहोला भन्न सकिन्न । हेक्का राख्न नसके हात परेको फल पनि गुम्न सक्ने अवस्था हुन्छ । नाम नै गुमनाम हुन सक्छ । शिष्टता देखिनुपर्ने ठाउँमा अशिष्टता प्रदर्शित हुन सक्छ । राम्रो र हाम्रोको भावना मरेर ‘यत्ति मेरो यत्ति तेरो’को भावना उम्रन सक्छ । खुशीको आँसुको सट्टा दुःखको आँसु टल्पलिन सक्छ । मनमा शितलताको वास हुनुको सट्टा मनमा बेचैनीको निवास हुन सक्छ । धेरे कुराहरू आउँछन् । मीठामीठा हातबाट उम्कन्छन् भने तीतातीता वरवर रहन्छन् । तिनै तीतातीता कुराहरूले घेरेर फेरि अर्को खालको कहरको बाटो तयार हुन्छ । त्यस बाटोका पदयात्री हामी सबैले हुनुपर्छ । रक्तमुच्छेल भएर यात्रा सबैले गर्नुपर्छ । पश्चात्तापका आँसु त्यत्तिखेर बग्न सक्छन् । समय हातबाट फुत्किसकेको हुनेछ । पश्चात्तापले जल्नु र गल्नु सिवाय हामीसँग अर्थोक केही रहन्न । ‘बिग्रेको मान्छेको भत्केको घर भत्केपछि केको डर’ भन्ने अल्पदृष्टि जन्मन सक्छ । इज्जत गुम्न सक्छ, नाम हराउन सक्छ, यात्रा दुःखदायी अपुरो र अधुरो हुन सक्छ । र, पुनः पीडादायी अध्याय उल्टन सक्छ ।
सास बन्द नेपाल
मेरो सात बर्षको छोरो आधीघण्टादेखि क्यालेण्डरमा धुँईं धुँईंती खोजी रहेकोछ । क्यालेण्डरमा खोई के खोजेको हो पत्तो पाउन सक्तिन । उसको खोजीमा म आफू अधैर्य बन्छु, अनी प्वाक्क सोध्छु – ‘नानी ! क्यालेण्डरमा के खोजेको ?’ मेरो प्रश्न भूँईमा खस्न नपाँउदै हातमा क्यालेण्डर बोकेर हुर्रिएर मनिर आयो, अनि सोध्यो –‘ बाबा ! नेपालबन्द कहिले पर्छ ? यो क्यालेण्डरमा त लेखेको छैन त ? कति खोजी सकेँ । भेट्तैभेट्तिनँ । ’
छोराको सोधाइले म अवाक बनेँ साथसाथै बिचलित पनि । दुई कक्षामा पढ्ने मेरो छोराले क्यालेण्डरमा नेपालबन्द खोज्न थाल्यो । उसको बालमस्तिष्कमा समयको एउटा क्रुर विम्व यसरी खोपिंदा मैले महसुस गरें, आजका हरेक नानीहरू नेपाल वन्दलाई एउटा नियमित पर्व या सार्वजनिक विदा या यस्तै कुराको रुपमा स्वीकार गर्ने अबस्थामा पुगिसके । छोरालाई कुरा बुझाउन निकै मुस्किल पर्यो । महिनाको दुईचाटि तीनचोटि या कहिलेकाँही त हप्तैपिच्छे आयोजना हुने नेपालवन्द क्यालेण्डरको अपरिहार्य अंग हुनुपर्ने कुरो मेरो छोराको अन्र्तदृष्टिमा परिसक्यो । छोराले आज मसँग जायज तर्क गरेको छ । पात्रो बनाउने पंचाङ्गकर्ता र थरिथरिका क्यालेण्डर निर्माण गर्र्नेे क्यालेण्डर निर्माताहरू ! नेपालवन्दलाई एउटा नयाँ तिथि र पर्वको रुपमा किन पात्रोमा किटान गर्दैनौ मलाई आश्चर्य लागेको छ ।
रोजरोज मृत्युदर्शन
केहीदिन अगाडि बजारका शुभलाल तामाङ मरे । त्यसपछि बाईसबर्षे छिमेकी गोविन्द थापा मरे । अस्तिका दिन चौरासी बर्षीय केराबारी हजुरबुबा बिते । हिजो अठ्ठाईस-तीस बर्षका अशोक राउत बितेको खवर आयो । भर्खर भीमप्रसाद पराजुली गुरुकी मातालाई हेरेर आएँ । मोटरसाईकलको ठक्करबाट बेहोश अवस्थामा पन्ध्रबीस दिन अघिबाट थला पर्नु भएको छ । उँभो आउने अवस्था न्यून भएरै होला अस्पतालले घरमै फर्काइदियो । रोजरोज मृत्युका दृश्यहरू साक्षात्कार गरिरहेको छु । सम्भव भएसम्म र भ्याएसम्म मृतकहरूलाई भेट्न कुदिरहेको छु । मृत्युको क्षणमा मृतक ब्यक्तिहरूको अवस्था निरीक्षण गर्न नपाएपनि भरिसक्य मलामी गएर उनीहरूको अन्तिम दाहसंस्कारको दृश्यलाई नजिकबाट टुलुटुलु हेर्ने गर्छु ।
आजभोलि मेरो गाउँघरमा भित्रिएका प्रत्येक मृत्युहरूले मेरै मृत्युको खवर लिएर आएका हुन् जस्तो लाग्न थालेको छ । मृत्यु सबैभन्दा अकाट्य सत्य । जन्म अकाट्य सत्य नहुन सक्छ । तर मृत्यु घटाउन नमिल्ने, छाँटकाट गरी छोट्याउन नमिल्ने, लम्ब्याउन नमिल्ने अन्तिम सत्यको रूपमा यसलाई ग्रहण गर्न थालेको छु । म सानो हुँदा मृत्युदेखि असाध्यै डराउँथें । तीनचार बर्षको कलिलो बाल्यकालमा आमाको मृत्युलाई पहिलोचोटि नजिकबाट साक्षात्कार गरेपछि मृत्यु मेरोलागि औधि त्रासदिको विषय बन्यो । मृत्युको भीषण र भयानक रूपले मलाई तर्साउन थाल्यो । मेरी आमाको सम्झना आँउदापनि मृत्युकै बिभत्स दृश्य मेरो सामु खडा हुन पुग्यो । त्यतिखेर मेरो मनोदशा पूराका पूरा याद छ, म आमालाई सम्झिंदा पनि डराउन थालेँ । मेरो बालहृदयमा मृत्युको त्रासद चित्र यसरी खोपियो कि मेरी बात्सल्यमयी मातालाई चटक्क छिनेर लाने त्योचिज संसारमै क्रुर र आततायी अनुहारको हुँदो हो ।
अन्तरमा अगतिशील चिन्तन
सहरका एक चर्चित पत्रकार । राष्ट्रिय दैनिकमा निकै तगडा आर्टिकल लेख्छन् । उनका सनसनीखेजपूर्ण रिपोर्टिङले कहिलेकाहीँ समाजलाई तताइदिन्छ । उनी सामाजिक अन्धविश्वास र रुढीवादी प्रथाको विरुद्धमा विगत केही समयदेखि कलम चलाईरहेका छन् । रुढिवादी चिन्तनको विरुद्धमा वैज्ञानिक विचारको वकालत गरेर शानदार लेख तयार गरी साइकल चढेर लेखलाई कुरियर सेवामा पुर्याउन सहरतिर लागे । सहर नपुग्दै अगाडिबाट विरालोले बाटो काट्यो । उनी सरक्क साइकल मोडेर घर फर्के । साढेँ विरालोले कस्तो अपशकुन लगायो । भोलिको पेपरमा निस्किने लेख ननिस्किने भयो भनेर कोठामा पिरिएर बसे ।
बजारको सिटिहलमा प्रगतिशील संस्कार संस्कृतिको उन्नयन र विकास तथा कुसंस्कारको अन्त्य विषयक विचारगाष्ठिको आयोजना गरिएको थियो । एक ब्राह्मण थरका जनवादी नेताले निकै क्रान्तिकारी विचारहरू पस्केर श्रोताहरूलाई स्तब्ध तुल्याए । जनवादी संस्कृतिका वैकल्पिक खाकाहरू निर्माण गर्नुपर्ने विषयमा निकै गहन दार्शनिक विचारहरू पोखे । उनको भाषण सुनेर निकै जनाले हात दुखुन्जेल ताली पिटे । भोलिपल्ट उनको गाँउमा डुल्न जाँदा थाहा भयो, उनी टपरामा खिरको डल्लो बोकेर पँधेरातिर कुद्दै रहेछन् । कमरेडले के लुकाएर बोकेका छन्, छिमेकीलाई सोधेँ । उनले जवाफ दिए, आज साराद थियो उनको घरमा । नभन्दै सातजना बाहुन पढाएर धुनधान पितृतर्पण गरिएको रहेछ । छिमेकीको कुराले म स्पष्ट भए ।
मानसिक अपांगहरू
वनभोज शब्दले मलाई आफू वनमान्छे पो हुँ कि भन्ने कुरा सम्झना भयो। ईश्वरको सिर्जना मानिएको मान्छेलाई विज्ञानले बाँदरको सन्तान देखाइदियो। हाम्रा पुर्खाहरू त बाँदर हुन्, वनमै खान्थे, खेल्थे र वनमै रम्थे। तिनै विशेष प्रजातिका बाँदर विकसित हुँदै मानवजातिको प्रादुर्भाव भयो। अनि, विस्तारै मानवलाई उसको सभ्यताले जंगलबाट गाउँ र सहरसम्म पुर्यायो। आजको मान्छे जंगलबाट हिँडेर सहरमा रमेको छ। गुफा, ओडार, झुप्रा हुँदै गगनचुम्बी महलमा बस्न उसको सभ्यताले उसलाई कर लगायो। निकैवटा सभ्यताको यात्री मानव आज किन वनभोज रुचाउँछ त ?
मन कार्यशाला
दुई अक्षर ‘म’ र ‘न’को मिलानबाट मन एउटा शव्द बन्छ । जसको अर्थ भावार्थलाई व्याख्या गर्न सार्है कठिन छ । मन के हो ? यो कहाँ छ ?को सँग हुन्छ ? कस्तो हुन्छ ? आदि इत्यादि कुराहरूको उत्तर पाउन सकिदैन । तर पनि मन हुन्छ । मनका वारेमा धेरै कथा लेखिएका छन् । पुराण र उपनिषदमा व्याख्या भएका छन् । ज्ञानी-महाज्ञानी, सन्त-महन्त, तपस्वी-यशस्वीहरूले प्रवचन गरेका छन् ।
जिन्दगी … ?
जिन्दगी एउटा अपरिभाषेय वस्तु … । संसारका ठूलाठूला दार्शनिकहरूले पनि उहिलेदेखि अहिलेसम्म अनेक तरिकाले अथ्र्याउन प्रयत्न गर्दा पनि राम्ररी नअर्थिएको वस्तु । जिन्दगीलाई कसैले धर्मसँग त कसैले कर्मसँग जोडेर अथ्र्याए, कसैले राजनीतिसँग त कसैले अर्थनीतिसँग अनि कसैले भोकसँग त कसैले भोगसँग जोडेर अथ्र्याए पनि पूर्ण अर्थ दिन नसकिएको वस्तु । अनेकले अनेक ढङ्गले अर्थ्याउन खोजेको तैपनि राम्ररी नअर्थिएको अनि जति अर्थ्याउन खोजे पनि चुरो भेट्टाउन नसकी टुप्पो समाउँदा फेद फुत्किने र फेद समाउँदा टुप्पो फुत्किने अद्भुत वस्तु ।
अनुभूतिको महायात्रा
जीवनमा आगमन हुने अनगिन्ती रङहरूमा सधैँ मौसम एकैनासको नहुनु अस्वाभाविक छैन । परिवर्तन त ऋतु आगमनको सङ्केत मात्र होइन, ऋतु बिदाइको संयोग पनि हो । रिमझिम रिमझिम वर्षाद्मा पानीसँग संवाद गर्दाको पललाई कुनै सुन्दर स्वप्न देखेजस्तै रूपमा आकषिर्त हुन सकिन्छ भने हिउँदको कठ्याङ्ग्रिंदो जाडोमा सबैलाई रापिलो घामको चाह हुन्छ नै, म पनि कुनै अपवाद होइन ।
सपनाको देश र माछाको अस्थिपिञ्जर
हेमिङ्वेको “बूढो मान्छे र समुद्र” उपन्यासमा एकजना बूढो पात्र छन् । माछा पकडिने सिलसिलामा ऊ किनाराबाट धेरै टाढा पुगेको हुन्छ । उसले तीनदिन लगाएर ठूलो माछा जालीमा पार्छ । माछाको धुनमा उसलाई भोक तिर्खा पनि लाग्दैन । माछा लिएर किनारतिर फर्किन्दै गरेको हुन्छ जालीमा रहेको माछालाई अरु माछाले लुछ्दै खान्छन् । जब किनारामा आइपुग्छ माछाको मासुजति सकिन्छ । माछाको नाममा केवल अस्थिपिञ्जर बाँकी रहन्छ । मान्छेको जीवन यस्तै हुन्छ, धेरै धेरै कमाउने सपनाले देशविदेश लाग्छन् । तर अन्तिममा त्यस्तै अस्थिपिञ्जर बाँकी रहन्छ । अहिले हङकङका संघसंस्थाहरूका कार्यक्रमहरू पनि यस्तै छन् । यो यथार्थ आज अलिकति छ भोलि फैलिएर जानेछ । किनभने मानवीय क्रियाकलाप भित्रको एउटा पलायनताको संकेत । यस्तै बेमौसममा पनि चर्चाको सगरमाथा छन् “स्रील मिस्ट” का डायास्पोरिक लेखक रामकृष्ण वान्तावा चर्चाको ओलिम्पिक र्टच बोकेर यतिखेर ।
झण्डा र झगडा
झण्डासँग सबैको नाता आत्मीय हुनुपर्छ । त्यो नाता बराबरी र पुरानो पनि हुनुपर्छ । झण्डासँग मेरो नाता निकै पुरानो छ । त्यो नाता जन्मसँगै प्रारम्भ भएको हो । मैले तोते बोल्न नसक्दै । मैले ताते हिँड्न नजान्दै । त्यो नाता मेरी आमाले मलाई झण्डारूपी रुमालले हम्किँदै शीतलता प्रदान गरिदिएको आज पनि सम्झन्छु । अहिले पनि गर्मी याममा शीतल पार्न पफ्ारूपी झण्डाले हम्किने गर्छु । झण्डाको काम हेर्दा यस्तो लाग्छ, झण्डा नभए त केही कामै पो नहुने रहेछ ।
अमूर्त दुःख
‘मृत्युपछिको अभिव्यञ्जन’मा बालकृष्ण समले आफू मरेपछिको परिस्थिति चित्रण गरेका छन् । मरेपछिको शून्यको अवस्थामा समलाई केही दुःखेको छैन, केही बिझेको छैन । बौद्ध शून्यमा उनका दुःखहरू बिसाइएका छन् । भौतिक नभएर मरेका सम अभौतिक वा चेतन-शून्य स्थितिमा छन् । जल, वायु, प्रकाश/अग्नि र माटोसँग उनको सम्बन्ध विच्छेद भइसकेको छ ।
साधारण जिन्दगी ?
यो एक्काइसौँ शताब्दी हो । अहिले संसार अचम्मैसँग बद्लिएको छ । यति धेरै फैलिएको यो संसार पनि सानो भइसकेको छ । सानो छँदा टेबलमाथि राखिएको पृथ्वीको डल्लोलाई म खुब घुमाईघुमाई हेर्ने गर्थें । ईंटको आकारको नेपालसँगै भारत, चीन, रुस र अरू थुप्रै देशहरूका नामहरू पढ्दै जान्थेँ म । मेरो सानो चेतनामा त्यो भकुण्डो जस्तो गोलो पृथ्वीका उर्द्धरेखा र समानान्तर रेखा अनि नीलो जलराशिको पृष्ठभूमिमा माकुराको जालोजस्ता किरमिर कोरिएका देशहरूका अनेक आयतनका नक्साहरूले मलाई आकषिर्त गर्थ्ो ।
दस हजार माइलको यात्रा
करोड किलोमिटरको यात्रा दस इञ्च छोटो सानो पैतलाबाट सुरु गर्नुछ । यो पैतालाको पनि केवल एकएक कदमबाट अन्तिम गन्तव्य टेक्नु छ । हिँड्नु छ धेरै लामो यात्रा तर हामी प्रस्थान बिन्दुमा नै अल्मलिरहेका छौँ । चढ्नु छ निकै अग्लाअग्ला शिखरहरू तर हामी फेदीमा नै मस्मिन्द घुरिरहेका छौँ । हामी आफ्ना छोटा टाङले हजारहजार कि.मी. एकैचोटि फड्को हान्ने कल्पना साँचेर वर्तमानको यात्रा बिसाउँछौँ ।