हिमाल खबरपत्रिका

आए पाखा वन चहुरमा फूल लाखौं पलाई
को भन्देला सकल यिनको नाम मीठो मलाई
मेरै धौलागिरि उपरमा छैन मैले चढेको
नेपालीको दिल छुन अझै छैन मैले सकेको।

-राष्ट्रकवि माधव घिमिरे

व्यक्तिगत जीवनका दुःख-पीडा र समस्याहरूमा समाजलाई जोडेर वा समाजका अप्ठ्याराहरूलाई व्यक्तिमा जोडेर सिर्जना गरिन्थ्यो, काव्य-कृति। अझ आख्यानको त्यति विकास नभएको काव्ययुगमा सबै कुरा उपदेशात्मक र कारुणिक बनाउन कविहरूले प्रशस्त मेहनत गरेका हुन्थे। पूर्वीय साहित्य काव्यात्मक छ। काव्यकै माध्यमबाट आख्यानको व्यवस्थापन गरिएको हुन्थ्यो। ती काव्यहरू अत्यन्त भावुक र कारुणिक हुन्थे। एउटा पात्रको जीवनमा सिङ्गै समाजलाई प्रतिस्थापित गरिन्थ्यो, त्यस्तै परम्परा बस्यो।

हामीले हिमाल त उठायौं एसियाको माझ्मा, तर हिमालकै माझ्मा पर्ने धौलागिरि पर्वतलाई भने उचाल्न सकेका छैनौं। कञ्चनजङ्घा र सगरमाथा (एभरेष्ट) को उचाइ यकिन हुनुभन्दा पहिले विश्वको सर्वाेच्च शिखर धौलागिरि (८१६७ मिटर) थियो। अहिले उचाइको वर्गीकरणमा धौलागिरि सातौं नम्बरमा पर्दछ। तर, हिमाललाई उचाइले मात्र नाप्न हुँदैन। हिमालको मूल्याङ्कन बहुआयामिक पक्षमा हुनुपर्छ। पर्वतारोहणका मौजुदा चुनौती, भूस्वरुपको धरातलीय विशेषता, भौगोलिक एवं भौगर्भिक महत्व, जैविक विविधताका विशेषतालगायत सांस्कृतिक मौलिकताका दृष्टिले पनि केलायौं भने धौलागिरि हिमाललाई उचाल्न पुगेको छैन भन्ने निर्क्योलमा हामी पुग्दछौं।

सोलुखुम्बु भन्नासाथ विश्वको उच्च शिखर सगरमाथा सम्झ्िहालिन्छ। त्यसैले प्रायः स्वदेशी-विदेशी पदयात्री-पर्वतारोहीलाई लुक्ला, नाम्चे र सगरमाथा आधारशिविरले बढ्ता तान्छन्। तर सोलुखुम्बुमा घुमघामका लागि रमाइला ठाउँ अरू पनि प्रशस्तै छन्, जसमध्ये एउटा हो― फाप्लु-सल्लेरी।

कुनैबेला मिथिलाको राजधानी वरिपरि घुमिने अन्तरगृह परिक्रमा फर्किसकेको छैन। रङ अबिरले राम-जानकीको डोला मन्दिर फर्केपछि मात्र जताततै राताम्य देखिने छ। तर होलीको उमङ्गले भने शहरलाई छोइसकेको अनुभव गर्न गाह्रो छैन।

विश्वका थुप्रै मुलुकमा उच्च नेपाली शानका साथ अनेक पटक फहराइएको राष्ट्रिय झण्डाको महत्व र गरिमालाई देशभित्र चाहिँ औपचारिकतामा सीमित गरिएको छ। मुलुकको प्रशासनिक मुख्यालय सिंहदरबार र त्यस मातहतका अड्डामा ठड्याइने राष्ट्रिय झण्डाको प्रयोगबारे स्पष्ट नीति नहुनुले पनि उदासीनताको हद दर्साउँछ।

धेरै पछाडि फर्कनै पर्दैन, २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा होमिँदा पनि नेपालीहरू एक भाषा, एक भेष; एक धर्म, एक संस्कृति लाई नेपालीपन मान्न बाध्य थिए। हिन्दू राजसंस्थालाई समग्र राष्ट्रियताको प्रतीक मान्न लगाइएको थियो। नेपालगञ्जमा बस्ने मुसलमानले काठमाडौंको हिन्दूराज्य लाई आफ्नो पहिचान ठान्नुपर्थ्यो भने धोती-गम्छामा जीवन बिताउने तराईका नेपालीले दौरा-सुरुवाल-टोपीलाई राष्ट्रिय पोशाक मान्नुपर्थ्यो। तिनलाई सबैले मानेका थिए भन्नु एउटा कुरा हो, तर आत्मैदेखि स्वीकार गरेका थिए कि थिएनन् भन्ने बेग्लै पक्ष हो।

नेपाल जातीय-सांस्कृतिक विविधता र बहुलताको मुलुक हो। नेपालको विविधताको यो चित्र आगन्तुक र अल्पसङ्ख्यकहरूबाट तयार भएको छ। विभिन्न ठाउँबाट बसाइँ सर्दै आएका समुदायले यस भू-भागमा आ-आफ्नै किसिमका सभ्यता र संस्कृति हुर्काए; शासन प्रशासनका रूपरेखा कोरे; राज्य बनाए वा अर्काको राज्यमा ठाउँ खोजे, मिसिए र बसे। राज्य भएपछि सेना, सेना भएपछि बल, बल भएपछि युद्ध हुने त्यस समयमा हारजित पनि भए नै। राज्यहरू एकअर्कामा गाभिन्थे। त्यस्तै क्रममा ठूलो र सम्पन्न राज्य बनाउने प्रबल चाहना भएका राजा पृथ्वीनारायण शाहले राज्य विस्तारको अभियान थाले। जिते, त्यसैले उनको अभियानले राष्ट्रिय एकीकरणको नाम पायो। उनले नजितेका भए के हुन्थ्यो? यो एकदमै अनुमानगम्य प्रश्न हो― शायद अर्को कसैले नेपाल एकीकरण गर्ने थियो, वा यो भूखण्ड नेपाल का रूपमा जन्मिनुअगावै अर्कै कुनै नाम वा मुलुकको मानचित्रमा समाहित हुनेथियो।

७३ वर्षको उमेर पुग्नलागेका बेला आफ्नो देशको हालत देखेर नौ लाख तारा गाउने अम्बर गुरुङका आँखा रसाउँछन्। अतीतको त्यो गीतले एउटा पूरै पुस्तालाई म नेपाली हुँ भनेर चिनायो। त्यो गीत सुन्दा अहिले पनि देशप्रेमको भावनाले हामीलाई गर्व हुन्छ; तर देशको गति, शासकहरूको कुशासन र बेवास्ताले गर्दा पीडाबोध पनि हुन्छ।

१ पुस २०१७ मा राजा महेन्द्रले निर्वाचित संसद्लाई भङ्ग गरी देशको शासनभार आफ्नो हातमा लिए र कालान्तरमा दलविहीन शासनव्यवस्थाको बीजारोपण गरे। यो कदम धेरैका लागि अप्रत्याशित थियो। यसबारे केही सङ्केत पाउनेहरूले पनि संसदीय प्रजातन्त्रको जननी बेलायतकी महारानीको नेपाल भ्रमणपश्चात् मात्र केही हुन्छ भन्ने लख काटेका थिए। तर, मौकामा कदम चाल्न सिपालु राजा महेन्द्रले दलहरूको रक्षात्मक अभियानले गति लिनुअघि नै प्रहार गरिहाले। यस काण्डको पृष्ठभूमिबारे मैले जानेबुझेका कुराहरूको चर्चा गर्दैछु।

त्यस दिन बुचाइ पण्डित र लोढाशङ्करबीच भयङ्कर जुहारी चल्यो। बुचाइ पण्डित रिसले बुरुक्क-बुरुक्क उफ्रिरहेका थिए। तर लोढाशङ्कर पनि पछाडि हट्नेवाला थिएन, लँगौटा कसेर पण्डितसँग भिडेको थियो। हामी रमिते बनेर द

कुदिरहेको रेलमा तीनजना नेपाली छौं।

“रामेशजी, तपाईंलाई चीन भ्रमणको सांस्कृतिक निम्तो छ है, साहित्यिक हुनुको नाताले”, रामबाबु सुवेदी सरको फोन आयो एक बजे राति।

पराल छ्याएको भुईं र जाडोको याम थियो। ठूलो पालभित्र भुईंमा पलेँटी मारेर दर्शकहरू बसेका थिए। आमाको दूध छाडिनसकेको म उहाँकै काखमा थिएँ। सामुन्नेको पर्दामा एक मोटो र दुष्ट पुरुषले एउटी गरिब दुखियारी आइमाई

त्यसो त त्यो घर ठूलै थियो सामान्य नेपाली घरभन्दा। चोकको चौगिर्दा घर थियो। साथै थप-घर, पुलघर र चौर, बारी, गोठ, तबेला अनि मोटर ग्यारेज समेत थिए। तर त्यसलाई आकारले मात्र ठूलो घर भनिएको होइन। अनेकार्थी थि

साठी वर्षअघि वीरगञ्ज यति ठूलो थिएन। ५५ देखि ४५ वर्ष अघिसम्म पनि सानै थियो, तर रमाइलो थियो। २००७ सालमा क्रान्तिको थालनी वीरगञ्जबाटै भएको थियो भन्ने तथ्य कतिलाई सम्झ्ना नहोला। काठमाडौंमा बस्ने पर्सावासी

पहाडको बाटो, हिँड्दाहिँड्दै झ्मक्क भयो। आकाशमा जून पनि खुलिसकेको थिएन। चिसो हावासँगै झयाउँकिरीको एकोहोरो आवाजले वातावरण गुञ्जायमान थियो। निकै उकालो चढिसकेपछि पर एउटा गाउँ देखियो। सन्तुष्टिको लामो सास

“हामी देशमा आमूल परिवर्तन ल्याउन चाहन्छौं, नयाँ नेपाल बनाउनबाट हामीलाई कसैले रोक्न सक्दैन।” कमरेडको मुस्कानले भरिपूर्ण मुहार देखेपछि ऊ हतारहतार टेलिभिजन बन्द गर्दै बत्ती निभाएर ‘छ्यानमा पल्टी र व्यङ्ग

पार्टीभित्र रघुनाथको त्यागको निकै प्रशंसा हुन्छ। उसको त्याग नै त पार्टीको सफलताको आधार हो। स्वार्थ, बेइमानी र विकृतिले भरिपूर्ण राजनीतिक दुनियाँमा रघुनाथ अपत्यारिलो पात्र छ। आफ्नो पार्टीमात्र होइन अन्