हिजै मात्र मित्र सुरेन्द्र मैनाली र म खार्तुम आइपुगेका थियौँ, डारफरबाट। इजिप्ट र जोर्डन घुम्न जाने क्रममा बाटो परेको थियो खार्तुम। १८ मे अर्थात् आजै रातीको ११ बजेको पलाइटबाट इजिप्टका लागि उड्नु थियो खार्तुमबाट। मक्का आँखा अस्पतालको नजिकैको इन्डिया हाउसमा थियो बास। सुडानको खार्तुममा पनि व्यापारमा आपनो पकड बनाउन सफल रहेछन् भारतीयहरू। सस्तो र नेपाली खानाको स्वादले गर्दा खार्तुम यात्रामा लगभग सधैँ बास इन्डिया हाउसमै हुन्थ्यो हाम्रो।
विसं २०१९ पूर्व नेपालको झन्डामा एकरूपता थिएन। झन्डाको स्वरूप त यस्तै थियो। तर, मानिसहरू मनलाग्दी ढंगले झन्डा बनाउँथे। कतिसम्म भने सरकारी कार्यालयमै पनि फरक-फरक किसिमका झन्डा फरफराइरहेका हुन्थे। कसैले माथिल्लो भागको त्रिभुज लामो बनाउँथे, कसैले तल्लो भागको। लम्बाइ, चौडाइ र उचाइमा एकरूपता थिएन। कसैले चन्द्रमा एक ढाँचाको बनाउँथे भने अर्कोले सूर्य अर्कै ढाँचाको। कतिसम्म भने चन्द्रमा र सूर्यमा नाक, आँखा र मुख राखेर झुन्ड्याएका झन्डा पनि देखिन्थे।
मलाई सहरले पूरै निल्यो। म चाहन्थेँ, म सहरको मुखमा नपरुँ अथवा सहरको भोकको सिकार नबनूँ। तर, भएन त्यस्तो, मैले सोचेजस्तो। मलाई सहरले नमज्जाले निल्यो। मेरो कुनै अस्तित्व बाँकी नराखी, मेरो अनुनय-विनयको कुनै पर्वाह नगरी निल्यो मलाई सहरले। सहर मेरा निम्ति ह्वेलभन्दा कुनै पनि अर्थमा फरक रहेन। ह्वेल र सहरमा पृथकता पनि रहेन त्यति, जति म सोच्थेँ। सहर मेरो अगाडि एउटा विशाल ह्वेलका रूपमा हाजिर भयो र निलिएँ म सहरका निम्ति।
प्रकृतिले मान्छेलाई जति लोभ्याउँछ, मान्छेले मान्छेलाई त्यति नै तर्साउँछ।
नागबेली डाँडाहरूमा ढकमक्क फुलेका फूलहरू, वन्यजन्तुको लुकामारी, चराचुरुंगीको चहचह स्वर, झरनाको मनमोहक सुसेली। कति सुरम्य प्रकृति ! यो हाम्रो प्रकृतिको अतिरञ्जित गुणगान होइन। प्राकृतिक सौन्दर्यले परिपूर्ण छ, हाम्रो देश। नेपालको सुन्दरता नेपालीका निम्ति गर्वको कुरा मात्र होइन, विदेशीहरूका आकर्षणको विन्दु पनि हो।
वनभोज शब्दले मलाई आफू वनमान्छे पो हुँ कि भन्ने कुरा सम्झना भयो। ईश्वरको सिर्जना मानिएको मान्छेलाई विज्ञानले बाँदरको सन्तान देखाइदियो। हाम्रा पुर्खाहरू त बाँदर हुन्, वनमै खान्थे, खेल्थे र वनमै रम्थे। तिनै विशेष प्रजातिका बाँदर विकसित हुँदै मानवजातिको प्रादुर्भाव भयो। अनि, विस्तारै मानवलाई उसको सभ्यताले जंगलबाट गाउँ र सहरसम्म पुर्यायो। आजको मान्छे जंगलबाट हिँडेर सहरमा रमेको छ। गुफा, ओडार, झुप्रा हुँदै गगनचुम्बी महलमा बस्न उसको सभ्यताले उसलाई कर लगायो। निकैवटा सभ्यताको यात्री मानव आज किन वनभोज रुचाउँछ त ?
म १८ वर्षको छँदा २०१६ सालमा मेरी फुपूको मुखबाट निस्केको वाक्यांश आज म ७० वर्षको हुँदा पनि मेरो कानमा गुञ्जँदैछ, ‘उहाँ हाम्रो देशका ठूला कवि!’
कुरा ०१६ भदौको दोस्रो/तेस्रो सातातिरको हो। एकदिन बिहान ८/९ बजेतिर पशुपतिको दर्शनपछि त्यहाँ नजिकै देवपत्तनमा कविप्रसादको ‘हरेराम कुञ्ज’मा फुपूलाई भेट्न गएको थिएँ।
पूर्वको सीमावर्ती द्वारमा लामो समयदेखि शिक्षण गर्दै आएकी भुवन सुब्बा खरेल सायद साहित्यमा अलि अघि नै आउनुपर्ने थियो। उनका नौवटा कथाहरूको सँगालो सेती नदीभित्रका सबै कथाहरूको विभिन्न भँगालाहरूलाई छिचोलेर किनारमा पुगेपछि यस्तो लाग्छ, उनका कथाले नेपाली समाजरिरसंस्कृतिमा हुर्किरहेको आजको गाउँलाई आफ्ना कथाभित्र कसिलोसँग बाँधेेकी छन्।
अनुसन्धानकेन्द्रित यो पुस्तक तमू जातिको इतिवृत्तान्त हो भन्दा फरक पर्दैन। पाँच खण्डमा विभाजित तमू-गुरुङ जातिको उत्पत्ति र धर्मसंस्कृति पुस्तकको सुरुमा तमू जातिको नश्लीय, सांस्कृतिक र धार्मिक इतिहास राखिएको छ। मंगोलियादेखि चीन, तिब्बत हुँदै तमूहरू नेपाल किन र कसरी आए भन्ने जानकारी यस खण्डमा मिल्छ। तमूहरूले यसबीचमा अँगालेको धर्म-संस्कृति, त्यसको इतिहास र स्वरूपको चर्चा यसमा गरिएको छ।
पौराणिक कालका सावित्री र सत्यवानले फेरि पृथ्वीमा जन्म लिएछन्। पहिलेको जन्मको याद दुवैलाई भएकाले दुवै एकअर्कासँग नै प्रेम र विवाह गर्ने ध्याउन्नमा थिए। तर, पूर्वजन्मजस्तो राजा-महाराजाको घरमा जन्म नलिएर सावित्रीले राष्ट्रपतिको घरमा जन्म लिइन्। सत्यवान चाहिँ राजनीतिक नेताको घरमा जन्मिए। सत्यवानका मातापिताचाहिँ अकूत सम्पत्ति कमाएको अभियोगमा अख्तियार दुरूपयोग अनुसन्धान आयोगको चक्करमा परेर जेलको हावा खाइरहेका थिए। तर, सत्यवानले सच्चा पुत्रले झैँ मातापिताको सेवा गर्न छोडेका थिएनन्।
सावित्रीले बुझेर पुगेपछि सत्यवानको मोबाइल पत्ता लगाउन कोसिस गरिन्। धेरै प्रयत्नपछि मोबाइल त पत्ता लाग्यो तर विधिको विधान ! कहिले बत्तीको कारणले मोबाइल ‘रिचार्ज’ नहुने, कहिले कोही मोबाइलको ‘स्विच अफ’ हुने त कहिले ‘बिजी टोन’ आउने कारणले गर्दा सावित्री हैरान भइन्। तर, आफ्नो हठ छोडिनन् र लगातार फोन गरिरहिन्। एकदिन माइक्रोबसमा बसेका बेलामा सत्यवानको फोन टिरटिर बज्यो, सावित्री बोलिन्, “हलो सत्यवान हो? म पौराणिक कालकी सावित्री हुँ ! तिमी कहाँ छौ। म त्यो कालदेखि नै तिमीसँग प्रेम गर्छु र तिमीसँग विवाह गर्ने प्रतीज्ञा गरेकी छु।” सत्यवान छक्क परे र दंग पनि, “सावित्री मेरी प्रियसी, म अहिले मेरो पजेरोमा बसेर केही नेताहरूलाई भेट्न जाँदैछु। करोडौँको व्यापारको कुरा छ। म नेताजीहरूसँग भेट गरेपछि राष्ट्रपति भवनमा भेट्न आउँछु, तिमी त्यहाँ फूलहरू नफुलेको फूलबारीमा बसिराख।”
घाम अस्ताएको थियो। अर्थात्, भर्खर खरानी झरेको झरझराउँदो कोइलाजस्तो गाढा सुन्तला रंगको एउटा चाक्लो पश्चिम आकाशबाट पर्तिर कतै बिलायो। त्यसका तीखा रेसादार किरण आकाशतिर गएका थिए। ती कहाँसम्म पुगेका थिए, फैलिएको आकाशमा मेरा आँखाले राम्ररी ठम्याउन सकेनन्। जमिनमा विस्तारै अँध्यारो घोप्टिने तरखर गर्दै थियो। अँध्यारो भइसकेको थिएन।
उखरमाउलो गर्मी थिएन। घामले हल्का राप जमिनबाट आइरहेको थियो। त्यसमा केही गन्ध महसुस गर्न सकिन्थ्यो। जाडो सकिएको थिएन। तर, बाक्ला लुगा लगाउनैपर्ने भने थिएन। राति चाहिँ कम्मल नओढी सुत्न गाह्रो थियो।
एकपटक माल्दिभ्स जाने मौका पर्यो । सार्क शिखर सम्मेलनको अवसर थियो । अनि, म त्यो सम्मेलनमा भाग लिन गएको प्रतिनिधिमण्डलमा सामेल थिएँ । टापु नै टापुको देश । एउटा टापुमा विमानस्थल, अर्को टापुमा राजधानी । बस्ने होटल एउटा टापुमा, सम्मेलनस्थल अर्को टापुमा । घरकै आँगनमा समुद्र । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाँदा मोटरबोट प्रयोग गर्नुपर्ने । जमिनैजमिनले घेरिएको मुलुकमा बस्ने नेपालीहरूका लागि एउटा अचम्मको देश ।
युवाकवि बुद्धिसागरको उपन्यास कर्नाली ब्लुजको प्रकाशनलाई नेपाली साहित्यको संसारमा यसवर्ष भएको एउटा महत्त्वपूर्ण घटनाका रूपमा लिन सकिन्छ । उपन्यासमा केही उल्लेख्य घटना छन्, जसले यस कृतिलाई पठनीय र मननयोग्य बनाएका छन् । गत वर्ष उर्गेनको घोडा लिएर आएका र चर्चा र प्रशंसा दुवै बटुल्न सफल भएका वामपन्थी लेखक युग पाठकझैँ बुद्धिसागर पनि आख्यानको क्षेत्रमा पहिलोपल्ट हात हालेका स्रष्टा हुन् । तर, पहिलो कृतिबाट नै उनले ठूलो सम्भावनाको ढोका खोलेका छन् ।
