गीत पढ्नेभन्दा सुन्ने सिर्जना भए पनि अहिले दृश्य माध्यमहरूका कारण गीत सुन्नेभन्दा हेर्ने सिर्जनाझैँ बन्न थालेको छ । जे भए पनि गीत आफैँमा पूर्ण विधाभने होइन । गीतमा सङ्गीत र स्वरको सङ्गम भएपछि मात्रै गीतले जीवन्तता र पूर्णता प्राप्त गर्न सक्दछ । यद्यपि गीतहरूको सङ्ग्रह प्रकाशन गर्ने होड भने बढ्दो छ । यही क्रममा चूडामणि देवकोटाको गीतसङ्ग्रह ‘मनका हरफ’ प्रकाशित भएको छ ।
पेशाले अध्यापक सरिता तिवारी ‘बुद्ध र लाभाहरू’ कविता कृति प्रकाशनको दिव्य दस वर्षपछि अस्तित्वको घोषणापत्र कवितासङ्ग्रहमार्फत् नारीचेतना र अस्तित्ववादी चेतनाको दर्बिलो उपस्थितिसहित पृथक् स्वादका सिर्जना पस्किन सफल भएकी छिन् । नेपाली साहित्यमा सबैभन्दा बढी लेखिने कविता विधा र सिर्जित कवि भीडमा तिवारीको यो उपस्थिति भने सर्वथा अलग र सम्झनायोग्य छ ।
नेपाली साहित्यमा निबन्ध विधालाई रुखा-सुख्खा विधा मानिन्छ र पनि यसमा कलम चलाउनेहरूको भने कमी नै चाहिँ छैन । निबन्धका उपविधा-नियात्रा एवं हास्यव्यङ्ग्य लेखन र पठन दुवैका दृष्टिले चल्तीका भए पनि आत्मपरक विषय-सन्दर्भका निबन्धहरू चाहिँ कमै लेखिनेमा पर्दछन् । विचारप्रधान यस्ता निबन्धहरूको स्वतन्त्र फैलावट तथा समाजको एक गौरवपूर्ण पात्रको जीवनवृत्त पढेर लिन सकिने लाभ निबन्धभित्र असीमित नै हुन्छ । यस्तै निबन्धकारमा पर्दछन्- जयदेव गौतम ।
विदेश, विदेश, विदेश । अर्थात् मनी, मनी, मनी । पञ्जाब होसियारपुरका पाजीहरूपछि हातखुट्टा नै फ्याँकेर विदेश दौड्नेमा हामी नेपालीहरू दोस्रोमा पर्दछौं क्यारे । पढेर १८० डिग्री लिएका हुन् कि शून्य डिग्रीसम्मका, सबैलाई विदेशै प्यारो । भलै घरको भैँसी बेचेर विदेशमा भेँडा चराउन नै किन नपरोस् । भलै घरको दूधे बच्चा छोडेर विदेशमा बेबी सिटिङ नै गर्न परोस्, झर्नुपर्यो डलर ।’ यात्रासंस्मरण कटुञ्जेदेखि क्यालिफोर्नियासम्मको प्रारम्भिक अनुच्छेद हो यो ।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा बहुआयामिक व्यक्तित्वका धनी भएका हुँदा उनी नेपाली भाषासाहित्यका सगरमाथा भए । लक्ष्मी पूजाको दिन जन्मेर पनि सरस्वतीका वरदपुत्र बनेका महाकवि देवकोटालाई नचिन्ने नेपाली विरलै होलान् । नेपाली भाषासाहित्यलाई संसारका सर्वोत्कृष्ट भाषासाहित्यहरूको दाँजोमा उभ्याउने उनको प्रयासको जति प्रशंसा गरे पनि कमै हुन्छ ।
पत्रपत्रिकाहरूमा प्रशस्तै हास्यव्यङ्ग्य लेखेर पनि कुनै लछारपाटो लगाउन नसकेका लक्ष्मण गाम्नागेले फेरि एउटा हास्यव्यङ्ग्यको किताबै निकालेछन्, ‘कति धुनु गधाहरूलाई’ शीर्षक दिएर । यसअघि नै ‘घिटिकघिटिक बाँचेर सहरमा’ र ‘३ न १३’ व्यङ्ग्य कवितासङ्ग्रह तथा ‘लाठीचार्ज’ हास्यव्यङ्ग्य निबन्धसङ्ग्रह निकालेर आफ्ना लालाबालाको गाँस र आस खोसिसकेका गाम्नागेलाई फेरि पनि व्यङ्ग्यको किताबै लेख्न किन जङ् चलेको हो कुन्नि ?
बिन्दु शर्मा (२०३३) सीमित नेपाली नारी समालोचकहरूका बीच देखापरेकी उदीयमान समालोचक हुन् । कविता, गीत र समालोचनाका क्षेत्रमा कलम चलाउँदै आएकी बिन्दुको प्रस्तुत आधारभूत नेपाली समालोचना दोस्रो समालोचनात्मक कृति हो । यसअघि उनको गीतिनाट्य परम्परामा राष्ट्रकवि घिमिरे (२०६२) प्रकाशित भइसकेको छ र यसले विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रममा समेत सन्दर्भ सामग्रीका रूपमास्थान पाएको छ ।
नेपाली साहित्यलाई वैविध्यपूर्ण उत्कर्षमा पुर्याउने अविश्रान्त साधकहरूमध्ये एक ओजश्वी र प्रेरणादायी स्रष्टा हुनुहुन्छ कृष्णप्रसाद पराजुली । सङ्घर्षमय जीवनका कठिन गोरेटाहरूबाट गुज्रँदा पनि नआत्तिई, हरेस नखाई नेपाली भाषा, साहित्यलाई माया गरेर निरन्तर पुर्याउँदै आउनुभएको चिरस्मरणीय योगदान बन्दनीय देखिन्छ ।
डा. रवीन्द्र समीर नेपाली लघुकथालेखनका क्षेत्रका एक परिचित र चर्चित सर्जकको नाम हो । उनका यसअघि चार वटा लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित छन् । डा. समीरको प्रस्तुत लघुकथासङ्ग्रह ‘अर्जुनदृष्टि’ मा पूर्वप्रकाशित तर अप्राप्य भइसकेका र नयाँ गरी १०८ वटा लघुकथा समाविष्ट छन् । सबै लघुकथाहरू स्तरीय र लेखकीय कौशलका परिचायक छन् । कथाका विषयवस्तु चयनप्रति पनि डा. समीर अत्यन्त सजग र चनाखा देखिन्छन् ।
यात्रीको उपनाम राख्ने कृष्ण शाह (वि.सं. २०३२, कटारी, उदयपुर) ले झण्डै दुई दर्जन जति एकाङ्कीनाटक लेखेर तिनलाई तीनवटा पृथक्पृथक् सङ्ग्रह प्रकाशमा ल्याइसकेका छन् । चालीसको दशकमा वि.सं. २०४७ ‘चिसो बस्ती’ शीर्षक एकाङ्कीका साथ देखापरेका हुन् उनी । पत्रकारिता र सञ्चारमा स्नातकोत्तर उपाधि लिएका यात्री लघुकथा लेखक र बालसाहित्यकार एवं बाल नाटककार पनि हुन् ।
