सांस्कृतिक समीक्षा

संसारकै गञ्जागोल र पीडामै विलिन हुनु नै मान्छेको रचना भएको किमार्थ हुन सक्दैन । मान्छे महात्मा हुन अझ देवता हुन आदर्शले झकिझकाउ हुन संसारले सिँगारिन नै संसारमा रचनामा आएको हो । अनुशासनमा र नियममा रहिद

किराँतहरू नेपालको पूर्व क्षेत्रमा बस्ने आदिवासी जनजाति हुन् । किराँत समुदायभित्र विभिन्न जातीय समुहहरू छन् । मुन्धुम किराँतहरूको मुख्य धार्मिक ग्रन्थ हो । यो किराँतीहरूको वेद भनेर चिनिन्छ । लोकगाथा, लोकोक्ति र टुक्काहरूको संग्रहलाई मुन्धुम भनिन्छ । मुन्धुम लिखित र मौखिक दुबै परम्पराबाट विकास हुदै आएको छ ।

हिजोआज नेपाली पत्रपत्रिकाका लेख तथा राजनीतिका कुनै व्याख्यामा राज्यको पुनः संरचना, सङ्घीय राज्य, जातीय कुरा नउठेको प्रायः पाइँदैन । जातीय कुरा नलेखे तथा त्यसको आधारमा चर्का नारा नदिए सायद कसैले खाएको पच्न पनि छोडेको हुनु पर्दछ । नेपालमा जातीय विभेद र उत्पीडन नभएको पनि होइन । त्यसैको जगमा हिजोआज गालीको पर्याय बनेको छ- बाहुनवाद ।

एकमहिने लामो गुँला-पर्व (स्वयम्भु मेला)सँगै उपत्यकामा विभिन्न जात्रा पर्व एक शृङ्खलामै सुरु हुन्छ । रोपाइँ कार्य पनि सकिने समय परेकाले उपत्यकावासीहरूको फुर्सदिलो क्षण जात्रामय हुनथाल्छ र लगत्तै सुरु हुन्छ- इन्द्रजात्रा ।

परम्परागत रूपमा मनाइने जात्रा, पर्व र उत्सवहरूमध्ये इन्द्रजात्रा जात्राका रूपमा मनाइने प्रसिद्ध पर्व हो । विशेषगरी नेवारले यो पर्वलाई धुमधामसँग मनाउने गर्छन् ।

आज अधिकांश नेपाली नारी पानीसम्म नखाई व्रत बसेका छन् । कोही भोकै-तिर्खै छमछमी नाचिरहेका होलान् भने कोही घाममा मन्दिरमा लाम लाग्दा फड्को भएर ढलिरहेका होलान् । धपक्क सजिएर मन्दिर र सार्वजनिक ठाउँमा जाँदा कतिका गहना लुछिन्छन् । कतिका ब्याग तानिन्छन् । कतिका मोबाइल चोरिन्छन् । तर पनि कोभन्दा को कमको फुर्तीसाथ खाली-पेट रमाइलो चलिरहेको छ ।

कुश समस्त पापलाई विनाश गरी मानवलाई पुण्यार्जन गर्न सहयोग पुर्‍याउने पवित्र तृण विशेष नै कुश हो । कुशलाई संस्कृतमा दर्भ, पवित्र, याज्ञिक, ह्रस्वगर्भ, यज्ञभूषण, दीर्घपत्र, क्षुरपत्र, त्रिदोषघ्न र शैत्यगुण विशिष्टगुणका रूपमा लिएको पाइन्छ । कुशको उत्पत्ति विषयमा भागवतमा एक यस्तो प्रसङ्ग आउँछ- यज्ञपुरुषले आˆनो शरीर फट्कार्दा कतिपय रौँहरू बर्हिष्मती नाम गरेको पुरीमा झरेका थिए । त्यसैबाट कुश उत्पन्न भएका हुन् भन्ने मानिन्छ ।

नेपालको मधेस र राजधानी काठमाडौँका साथै उत्तरभारतका लाखौँ परिवारद्वारा कुल देवताको रूपमा मनाइने गणिनाथ गोविन्द पूजनोत्सव हरेक वर्ष कृष्णाष्टमी शनिबार वा त्यसपछिको प्रथम शनिबारको दिन भव्यताका साथ मनाइन्छ ।

उपत्यकामा रहेका प्रसिद्ध चार विनायकमध्ये एक हो सूर्यविनायक । सूर्यविनायकको उत्पत्तिको बारेमा विभिन्न किम्वदन्तीहरू पाइन्छन् । एक किम्वदन्तीअनुसार परापूर्वकालमा एक ब्राहृमण पशुपतिनाथका परम भक्त थिए । उनी लामो बाटो हिँडेरै पनि दिनहुँ पशुपतिनाथको दर्शन गर्न पुग्थे । यसै क्रममा एकदिन उनको छोरो मर्‍यो ।

शक्ति र समृद्धिकी देवी मनकामनाको प्रसिद्धिबारे तपाईं हामी परिचित नै छौँ । यो मन्दिर ऐतिहासिक एवं धार्मिक जिल्ला गोरखाको दक्षिणी भेगमा अवस्थित छ । मन्दिरको पूर्वमा दुई महत्वपूर्ण दरौदी र मस्र्याङ्दी नदीको नागबेली दृश्य यस मन्दिरका थप आकर्षण हुन् । यस मन्दिरबाट पूर्वमा सुन्तलाको बगैँचा भरिएको ताक्लुङ्ग तीनमाने गाउँ र पश्चिममा अदुवा र सुन्तलाको खानी बक्राङ्ग भोगटेनी पर्दछ ।

स्थविरवादी होस् वा महायानी बुद्धशासनमा भिक्षुत्वको महत्व अत्यन्त गम्भीर छ । बुद्धशासनको परिचय दिने उद्देश्यले स्वयं भगवान् बुद्धले बुद्धशासनको परिभाषा यसरी व्यक्त गर्नुभएको छ-सब्बपापस्य अकरण कुशलस्य उपसम्पदा ।

साकेला किरात समुदायको एक महान् सांस्कृतिक पर्व हो । प्रकृति र ऋतुसँग सम्बन्धित यो पर्व हावापानी तथा ऋतु परिवर्तनको सूचक पनि हो । किरातहरू विभिन्न भाषिक समूहमा विभाजित भएको कारण साकेला पर्वलाई फरक फरक नामले चिनिन्छ । किराँत चाम्लिङ भाषामा साकेला भनिन्छ भने साकेवा किरात बान्तवाले भन्दछ । यस्तै अन्य किरात भाषीहरूले अन्य नामले यो पर्वलाई मनाउँछन् ।

आमाको मुख हेर्ने दिन । किन भनिन्छ होला मुख हेर्ने दिन ? सायद यस कारण कि वर्षदिनभरि हामी आमाको मुखभन्दा उनले हामीप्रति गरेको माया र स्याहारलाई भोग्छौ, हेर्छौ । बाबा चिया पाक्यो उठ, बिहानको त्यो चियाको चुस्कीको मीठासमा आमा हुन्छिन्, स्कुल वा अफिस जाँदा समयमै तयार हुने खानाको स्वादमा आमा हुन्छिन्, जरुरतको सामान नमाग्दै बजारबाट घर पुगिसकेको सुलभतामा आमा हुन्छिन् अनि उच्चारण नै नगरी पूरा भएका मनका कति चाहनाको आकारमा हुन्छिन् ।

साधारणतया कलामा मौलिकताको तात्पर्य कुनै पनि कलाकृतिमा स्रष्टाको सिर्जनात्मक प्रतिभा तथा कलात्मक गुणको विशिष्ट पहिचान भन्ने हुन्छ । जसद्वारा अपेक्षित -स्रष्टा र पे्रक्षकले सोचेजस्तो वा चाहेजस्तो) अथवा अनपेक्षित -स्रष्टा वा प्रेक्षकले सोचे वा चाहेभन्दा भिन्न) जुनसुकै रूपको खास प्रभावोत्पादक कलात्मक विलक्षणताको बोध हुन्छ । अर्को शब्दमा कुनै पनि स्रष्टाको आफ्नो कलाको माध्यमले अन्तःस्फूरित भावना, कल्पना वा विचारको अभिव्यक्ति सम्प्रेषण गर्नका लागि प्रतिभाको पहिचान दिन सक्ने जुन विशिष्ट शैलीगत (व्यञ्जना-पद्धतिजन्य) चमत्कार प्रस्तुत गर्दछ जसले दर्शक र श्रोताको हृदय र मस्तिष्कमा स्थायी प्रभाव पार्दछ, त्यसलाई नै मौलिकता अथवा विशिष्ट पहिचानको संज्ञा दिन सकिन्छ ।

नेपाली समाजमा वैशाखकृष्ण अमावाश्याको दिन मातातीर्थ औँशीको नामले परिचित छ । जनजिब्रोले यस दिनलाई आमाको मुख हेर्ने दिनको नामले पुकार्ने गरेको पाइन्छ । यस दिन मीठामीठा खानेकुरा र नयाँ लुगाहरू दिएर आमाको सम्मान गर्ने चलन छ । यसै दिन काठमाडौँ उपत्यकाको मातातीर्थ भन्ने स्थानमा ठूलो मेला लाग्दछ । आमा नहुनेहरू त्यहीँ गएर स्नान गरी तर्पण पिण्डपानी दिएर दिवङ्गत आमालाई सम्झन्छन् । मातातीर्थ पुग्न नभ्याउनेहरू आ-आˆनै घरमा बसेर पनि आमाको सम्झना गर्दछन् ।

विवाहलाई एउटा सम्झौताका रूपमा लिइन्छ । एउटी स्त्री र एउटी पुरुषले सँगै जीवनयापनका निम्ति आपसी सम्झौता गरेका हुन् भन्ने अर्कामा विवाहलाई हेरिन्छ । अहिले केही व्यक्तिलाई तोकिएअनुसार साक्षी राखेर दर्ता विवाह गर्न सकिने कानुनी व्यवस्था पनि छ । मनुस्मृतिले विवाहलाई दुई आत्माबीचको पवित्र मिलन भनेको छ । आफूले चाहेर मात्र नहुने विवाहका लागि सूर्य भगवान्ले नै तोकिदिएको हुने कुरा उक्त स्मृतिमा चर्चा छ ।

हिन्दू परम्पराअनुरूप मनाइने विभिन्न चाडपर्वहरूमध्ये -भक्तजन)हरूको अत्यधिक जमघट हुने पर्व चैत्र कृष्णअष्टमी -चैतेदसैँ) वाग्लुङ भगवती पनि प्रमुख तीर्थस्थल मानिन्छ । चैतेदसैँको वाग्लुङ भगवतीको बजार लाग्ने प्रचलन पशुपतिनाथ मन्दिरको भन्दा विशेष फरक छ किनभने यो -उत्सव) सात दिनसम्म चल्ने र धार्मिकभन्दा मनोरञ्जन बढी हुने विशेषगरी भूपू सैनिक -भारतीय एवं बि्रटिस सेना)हरूले पेन्सन बुझ्ने, वर्षभरिका लागि सामान खरिद-बिक्री गर्नेजस्ता कारणहरूले पनि गर्दा वाग्लुङ भगवती बढी प्रसिद्धि छ ।

भक्तपुर सहरलाई मुलुकको एकमात्र जीवित खुला संग्रहालयको रूपमा लिने गरिन्छ । विश्व सम्पदा सूचीमा परेका ऐतिहासिक, प्राचीन वास्तुकला, मूर्तिकला, हस्तकलाका अनुपम नमुना त यहाँ छँदैछन्, यो सहरमा सांस्कृतिक सम्पन्नताको पनि प्रचुरता छ । जात्रैजात्राले नेवारी संस्कृति सिंगारिएको छ । भक्तपुरमा प्रसिद्ध जात्रामध्ये बिस्केट जात्रा पनि एक हो । यो जात्रा आदिम संस्कृतिअन्तर्गत पर्छ । करिब एक लाख जनसंख्या रहेको भक्तपुर नगरमा ९५ प्रतिशत नेवार जाति रहेका छन् । नेवार समुदायले मनाउने सबैभन्दा ठूलो जात्रा बिस्केट हो ।

काठमाडौं उपत्यकामा चैत्रकृष्ण औँसीका दिन घोडेजात्रा पर्व मनाइन्छ । यस दिन घोडादौडका साथै घोडाका विभिन्न खेलको प्रदर्शन गर्ने गरिन्छ । यस पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको भगवान् रेवन्तको पूजा हो । घोडेजात्राको दिन वसन्तपुर र सिंहदरबारमा रहेका रेवन्तको पीठमा घोडचढी प्रहरी र सैनिकद्वारा साइत जुराएर धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ । यसरी विधिपूर्वक पूजा गरिसकेपछि मात्रै घोडेजात्राका दिन घोडादौडको आयोजना हुने गर्दछ ।