आजले नाकाबन्दी भएको २ महिना र मधेसमा आन्दोलन भएको १०० दिन पूरा भइसकेको छ । तर यत्तिबेलासम्म पनि सत्तापक्ष र आन्दोलनरत पक्ष बीच निष्कर्ष सहितको सम्झौता हुन सकेको छैन । एकातिर मधेसी दलहरू सबैको साझा धारणा बनेको छैन भने सत्ताधारीहरूको पनि एकमत भएको छैन । यो पनि जनतालाई अनिर्णयको बन्दी बनाइनुको प्रमुख कारक हो ।
दीपावली र छट हिन्दूहरूको दोस्रो ठूलो चाड आयो र गयो । सधैं यी चाड आउछन र जान्छन् । यी पर्व दशैंभन्दा फरक पक्कै छन् । दशैंमा झै माछा मासू यी पर्वमा चल्दैनन् । अँझ छठ गर्नेहरूकहाँ त एक महिनादेखि माछा मासु बन्द गरिएको हुन्छ। एकातिर मासुको माग कम हुन्छ भने अर्कोतिर एक महिना भएनि केही प्राणीको आयु लम्बिन जान्छ र आयात पनि घट्न पुग्दछ । आयात घटेपछि देशमा मुद्रासंचिति हुन्छ र सो मुद्राले अन्य बस्तु पैठारी गर्न सकिन्छ ।
‘सानालाई ऐन, ठूलालाई चैन’—भुक्तभोगीहरूले उखान त्यत्तिकै बनाएका होइनन् । शक्तिशाली र पहुँचवालाहरूले जे गर्दा पनि हुने, निर्धा र दुर्बलहरूले केही गर्दा पनि नहुने । सम्भव र अपेक्षित कार्यहरू केही नहुने,असम्भव र अनपेक्षित कार्यहरू भटाभट हुने । ऐन,कानून,विधान,विधि र प्रकृयाहरू हातीका देखाउने दाँत मात्र भएको कोक्याइलो र निरीह अवस्था । न्याय र समानताका कुराहरू पुस्तकभित्रका अक्षरहरूमा मात्र सीमित ।
जनमत प्रकाशन काभ्रेबाट प्रकाशित सन्तोष लामिछानेका कविताहरूको कम्प्युटराइज्ड सामग्री हात परेपछि सबैभन्दा पहिले मेरा आँखा गए किताबको नाममा— ‘चामल खानेहरू र चौलानी पिउनेहरू’ । शीर्षक पढ्नासाथ मेरो मनमा दुई वर्गका बिम्बहरू उपस्थित भए— हुनेखाने वर्ग र हुँदा खाने वर्ग । हुनेखाने वर्गको बिम्बमा चामल खानेहरू र हुँदा खाने वर्गको बिम्बमा चौलानी पिउनेहरूलाई देखेँ । यी बिम्बले प्रतीकात्मक अर्थ सम्प्रेषण गरे जस्तो लाग्योस नेपाली समाजको वर्गीय स्वरूपतिर सङ्केत गरे जस्तो लाग्यो । कविता सङ्ग्रहको शीर्षक ध्वन्यात्मक प्रकृतिको हुनु उचित नै हो किनभने साहित्यका अन्य विधाको भाषाशैलीभन्दा कविताको भाषाशैली अलि बेग्लै हुन्छ— लयात्मक, बिम्बात्मक, प्रतीकात्मक, आलङ्कारिक र ध्वन्यात्मक । नामकरणमा मैले त्यस्तै भाषाशैली भेटेँ । त्यसैले कविताहरू पढ्न बाँकी नै भए पनि प्रारम्भिक अनुमान गरेँ— यसभित्रका कविताहरू वर्गीय भिन्नतालाई सम्बोधन गर्ने खालक होलान्स कलात्मक भाषाशैलीमा तयार पारिएका होलान् ।
अंग्रेजीमा एउटा उक्ति छ, We all are normally abnormal. अर्थात् हामी सबै सामान्यतया असामान्य छौं । बाहिरी शरीरको बनावट एकै किसिमको भए पनि मानिसको भित्री क्षमता र प्रतिभा फरकफरक भएको देखिन्छ । कोही कलाकार, कोही संगीतकार, कोही विद्वान, कोही डक्टर, कोही वैज्ञानिक, कोही राजनेता आदि इत्यादि बनेर आफ्नो देशलाई योगदान दिइरहेका हुन्छन् । यसरी देशलाई योगदान दिने विभिन्न विद्वानहरूमध्ये एउटा विद्वान् हुन् महावीर पुन । जसलाई देशले चिनेन विश्वले चिन्यो । यो कुराको पुष्टि तब भयो जब उनलाई वि.सं. २००७ सालमा रामोन म्यागासेसे पुरस्कार (Ramon Magsaysay Award) प्राप्त भयो । महावीर पुनको जन्म पिता कृष्ण पुन र माता पूर्वी पुनको कोखबाट जेठो पुत्रको रुपमा वि.सं. २०११ साल माघ ५ गतेका दिन राम्चे गा.वि.स.को नाङ्गी भन्ने ठाउँमा भएको हो ।
भारत आफ्नो स्वार्थ मात्रै हेर्छ , नेपालको स्वार्थलाई कहिल्यै हेरेन । भारतको २ प्रतिशत ब्यापार मात्रै नेपालको ८० प्रतिशत ब्यापार बराबर छ र यत्ति नै ब्यापारमा नेपाल भारतमा मात्रै निर्भर छ । ४५ साल र त्यो भन्दा पहिले पनि पटक–पटक नेपालभन्दा २३ गुणा ठूलो भारतले नेपाललाई नाकाबन्दीले धेरै धेरै कष्ट दिएको थियो तर पनि नचेतेकोले गर्दा आज देशले यो दुरावस्था झेल्नु पर्यो । नेपालका नेताहरु भारतले यस्तो अवस्था गर्ला भनेर पहिले–पहिले भारतको चम्चागिरी गर्ने गथ्र्यो र अझ भारतीय र सँग हाम्रो पार्टीको राम्रो सम्बन्ध छ त्यसैले हामीले सरकार चलाउँदा देशलाई फाइदा पुग्छ भनेर हाम्रो देशका सबै पार्टीहरुले यस्तो दाबी गर
एक बहर एक गजल(२०६९) पाल्पालीजीको तेस्रो बहरबद्ध गजलसङ्ग्रह हो । यस गजलसङ्ग्हमा पाल्पालीजीले बहरलाई प्राथमिकता दिएर, शास्त्रीय सूत्रमा आधारित रहेर गजलको जुन सारलाई प्रस्तुत गर्नुभएको छ बहुतै प्रशंसनीय र अनुकरणीय छ ।आवरण पृष्ठमा रातो गुलाफको फूलमा सजिएको यो कृतिको आवरणको भित्री भागमा पाल्पालीजीले पस्किएका दुई कृतिहरू, पाल्पालीका गजल (२०६६) र मनको व्यथा (२०६८)लाई खोजी खोजी पढौं भनी प्रचारका लागि लेखिएका भावपूर्ण उद्गारलाई पढ्न पाउँछौं । यस कृतिले पल्लव साहित्य प्रतिष्ठानको प्रकाशन मालाको २०औं स्थान प्राप्त गर्न सफल देखिन्छ ।
भाषा विचार विनिमयको सशक्त माध्यम नै हो । निश्चित व्यवस्था र नियमको सीमामा आवद्ध हुनु भाषाको विशिष्ट विशेषता हो । विभिन्न विद्वान्हरूले बेलाबखतमा आ–आफ्नै तरिकाले भाषाका वारेमा आ–आफ्ना मतहरू सार्वजनिक गरे पनि मानव समुदायमा सरल, ठोस एवं सार्थकतवरले विचार प्रेषणको काम गर्ने यादृच्छिक वाक्प्रतीकहरूको व्यवस्था नै भाषा हो भन्न सकिन्छ । उत्तेजनाको प्रतिक्रियास्वरूप निश्चित ढाँचाका सीमित–असीमित वाक्यहरूको समुच्चय भाषामा हुन्छ । विश्व मानचित्रमा १,४७,१८१ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल ओगटेको नेपाल भौगोलिकरूपमा सानो भए पनि भाषिकरूपमा ठूलो छ ।
संसारमा यस्ता सफल व्यक्तित्वहरू छन् । जसलाई आफ्नै भाग्यले यति तलसम्म थचारिदिएको हुन्छ, त्यहाभन्दा अँझ तल झर्ने ठाउँ पनि हुँदैन । आखिरी धरातलसम्म पुगेर पनि त्यही धरातललाई टेकेर माथि उठेका हुन्छन् ।
संसारमा यी यस्ता व्यक्तित्वहरू मध्ये एक व्यक्ति हुन् खड्ग गर्वुजा । उनीसँगको भेटमा मैले प्रश्न गरेको थिएँ- तपाईको कलिलो उमेरमा भीरबाट लडेर इस्पाइनल इन्जुरी(spinal injury) भयो । जसको कारण दुवै खुट्टा नचल्ने भएका थिए । यस्तो दुर्घटना हुनु दुःखको कुरा थियो ।
कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठ नेपाली साहित्यमा महाकाव्यसम्म लेखेर आफूलाई महाकविको पदवी हाँसिल गरेकी साहित्यकारले आज आएर आधा आकाश उपन्यास लेखेर आफूलाई उपन्यासकारको पदवीबाट सुसज्जित भएको हामीले पाएका छौं । उहाँका करिब विविध विधामा लेखिएका एकदर्जन कृतिहरूले नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा गहन भूमिका निभाएका छन् भने उहाँले छन्दमा लेख्ने गरेका कविताले छन्दको मार्गमा एउटा कोशे ढुङ्गा थपेको महसूस भएको देखिन्छ । उहाँको हालसालै प्रकाशित भएको आधा आकाश उपन्यासले महिलाले आफ्नो हक अधिकारको खोजीमा दौडिरहेको छ र नारीहिंसाको अन्त्य चाहेको छ । संसारको चक्रमा पुरुष र महिलाको समान अस्तित्व छ ।
खण्डकाव्यकार राजेश्वरी काफ्लेको सिन्धुली जिल्लाको टाँडी गुराले गा.वि.स. –२मा २०१३ साल कार्तिक २१ गते पिता स्व. बोधराज दाहाल र माता स्व. पद्माकुमारी दाहालकी सुपुत्रीको रूपमा भएको थियो तापनि हाल उहाँ बस्तीपुर लालबन्दी–७मा स्थायी रूपमा बसोबास गर्दै आउनु भएको छ । राजेश्वरीजीको साहित्यिक, सामाजिक र राजनैतिक आबद्धता पनि धेरै संस्थाहरूमा भएको पाइन्छ जस्तै उहाँ सर्लाही साहित्य समाजको संस्थापक उपाध्यक्ष, बालसंरक्षण संस्था लालाबन्दीको संस्थापक उपाध्यक्ष, अखिल नेपाल महिला संघ सर्लाहीको् क्षेत्रीय अध्यक्ष, जनज्योति सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिको कोषाध्यक्ष, जनज्योति बहुमुखी क्याम्पसको सदस्य, नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको आजीवन सदस्य, लालबन्दी आमा समूहको सल्लाहकार आदि ।
सबैभन्दा पहिलो सन्दर्भचाहिँ नेपाली उपन्यास साहित्यमा रोचक, घोचक, सरल, सरस र समसामयिक यथार्थपरक शैलीमा विदेश जाने लाहुरेहरू र उनीहरूका आफन्तको अति करुण तथा मार्मिक कथामा आधारित मलाया एक्सप्रेस नामको सफल सामाजिक उपन्यास लेख्नुभएकोमा युवा उपन्यासकार अखण्ड भण्डारीलाई गाउँका सामान्य पाठकको हैसियतले म धेरैधेरै धन्यवाद् दिन चाहन्छु । अनि चाहन्छु म उनको कलमको नमन गर्न पनि । हामीजस्ता ‘घरकै लागि घरदेखि बाहिर बसेको छु’ भन्दै देशमै बस्ने सानु पेसामा पन्पिएका जन सामान्यलाई त उनको यो उपन्यासले यति गहिराइमा गएर छुन्छ भने विदेश जानुअघि घरपरिवारका करकापमा परेर अनिच्छुक भई बिहे गरेको पन्ध्रदिन पनि बित्न नपाई अँगालाभरिकी स्वास्नी, ससाना चिलिला भाइबहिनीहरू र डाँडामाथिका जून भैसकेका बाआमालाई धरधर्ती रुवाएर परदेशका बन्जर धर्तीमा आफ्नो सीप र ऊर्जालाई खन्याउन जाने ती तमाम आधुनिक मदनरूपि जितबहादुरहरू जसको रेमिट्यान्सले नेपाली अर्थतन्त्रको धुकधुकी धानिरहेको छ । उनीहरूलाई पनि सम्मान गर्दै यो आलेखको आरम्भ गर्न चाहन्छु ।
रजस्थल पत्रिकाको वर्ष सत्र पूर्णङ्क ५९, २०७१ साल श्रावण – आश्विन अङ्क विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला विशेषाङ भाग एक दुई विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको शतबार्षिकी अवसरमा प्रकाशनमा आएकोमा भाग एकको बारेमा मैले केही धारणाहरू राखिसकेको हुनाले यस लेखमा (भाग दुईमा) विश्वेश्वर प्रसादको राजनीति र साहित्यिक व्यक्तित्वको ऐतिहासिक संक्षेपीकरणतिर लाग्दिन । भाग एकमाजस्तै विभिन्न क्षेत्रका विद्वानहरूबाट साहित्य र राजनीतिक क्षेत्रमा वी.पी.ले पुर्याएको योगदानलाई विविध दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गरिएका लेख यस विशेषाङ्कमा पनि अध्ययन गर्न पाइन्छ र ती लेखमा लेखकले वी.पी.को साहित्य र राजनीतिक क्रियाकलापलाई हेर्ने सकरात्मक तथा नकरात्मक पक्षका एक दुई वाक्यलाई अङ्गाल्दै अगाडि बढ्ने अनुमति चाहन्छु ।
नेपाल विविध धर्म र संस्कृतिमा संसारमै धनी मानिन्छ। काठमाडौं उपत्यका मन्दिरै मन्दिरले भरिएको शहर, जहाँ बाह्रैमहिना कुनै न कुनै जात्रा तथा पर्व भइरहेको हुन्छ । अँझ भनौं नेवार समुदायभित्र हुने अनेक चाडपर्वहरूमध्ये ललितपुरमा हुने नेपालकै सबैभन्दा लामो समयसम्म मनाइने पर्व रातो मत्स्येन्द्रनाथ रथयात्रा हो ।
आजको समयमा भौतिक विज्ञानको विकास चरमोत्कर्षमा पुगेको छ । विज्ञान, प्रविधि एवं सूचना संचारका साथै सूचना सञ्जालको माध्यमले विश्व एक गाउँ (Global Village) बन्न पुगेको छ । तर संसारको परिस्थितिलाई हेर्ने हो भने विशेष महान् व्यक्तित्वभन्दा बाहेक हरेकमा मूल्यको गिरावट (Degradation of Values) हुँदै गइरहेको छ । इतिहासको पानालाई पल्टाएर हेर्ने हो भने प्राचीन कालमा गुरुकूल प्रणाली थियो, विद्यार्थीहरू गुरुको साथमा जान्थे । गुरुको सानिध्यमा कर्म कुशलता, जीवन पद्धति, नैतिकता सदाकाल धारणाको रूपमा सिक्दथे । शिक्षाको समाप्तिपछि सर्टिफिकेट दिने आवश्यकता थिएन तर गुरुले स्वय म समान नै विद्यार्थीलाई सुयोग्य बनाएर पठाउँदथे । गुरुको नामबाटै शिष्यको पहिचान हुन्थ्यो जस्तैः द्रोणचार्यको शिष्य अर्जुन, चाणक्यको चन्द्रगुप्त, परशुरामको कर्ण, परमहंशको विवेकानन्द आदि ।
नेपाल बहुजातिय, बहुसाँस्कृतिक, बहुभाषिक एवं बहुधार्मिक मुलुक हो, यहाँ यी सबै वर्गका आ–आफ्नै धर्म, भाषा, सांस्कृतिक प्रचलन छन् । त्यसमध्ये आधा आकाश ढाकेका महिला अर्थात् पुरुषभन्दा बढी संख्यामा रहेका महिलाहरको समाजमा छुट्टै पहिचान मूल्य, मान्यता विद्यमान छन् र । यसै सन्दर्भमा नेपालका महत्वपूर्ण चाडपर्वहरूमध्ये नारी दिवस, हरितालिका तीजका अवसरमा सरकारी बिदा दिने प्रचलन छ ।
गीतभित्रै सङ्गीत हुन्छन् भन्छन् । गीत संस्कृतबाट आएको शब्द हो भने सङ्गीत सामवेदबाट । गीत वास्तवमा गेयात्मक र लयात्मक हुनुपर्छ । हुनत गीतको परिभाषालाई आ–आफ्नै तरिकाले अथ्र्याइने गरेका छन् । ‘‘गीत भनेको मनका तालमा लहरहरु सुस्तरी तरङ्गीत गर्नुजस्तै हो’’ विश्व साहित्यकार रवीन्द्रनाथ टैगोर भन्छन् ।
जिन्दगीमा गीत नलेखेपनि गुनगुनाउने थुप्रै भेटिन्छन् । यसले सबैलाई आकर्षित गरेको पाइन्छ । शब्द शक्तिले मन–मस्तिष्कमा हलचल र कम्पन ल्याउनुपर्छ । त्यस जादूको प्रयोगले सबैलाई मोहनी लगाएको हुन्छ । यसको क्षमता हामीले ‘ग्लूमी सण्डे’ (उदास आइतबार) गीतबाट अड्कल गर्न सक्छौं ।
