विश्लेषण/समालोचना

इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा समाजका विभिन्न क्षेत्र र पक्षमा देखिएका समस्याहरूमध्ये प्रायः ठूलोबाट होइन, सानैबाट झाङ्गिएर क्रमशः विशाल भएका देखिन्छन् । चाहे राष्ट्रिय समस्या वा सामाजिक/सामूहिक तथा पारिवारिक समस्या नै किन नहोऊन्– तिनको जड प्रायः सानोबाट सुरु भई क्रमशः विशाल रूप लिँदै ध्वंस–विध्वंसको स्थितिसम्म पुग्ने गरेका देखिन्छन् । यसरी समस्याले सानोबाट पदार्पण गरेर ठूलो रूप लिँदै धेरै किसिमका गम्भीर क्षतिहरू व्यहोर्नु परेको छ । विकासका हकमा भने सरकारको अनुदारवादी चरित्र र जनताको अनुत्तरदायी व्यवहार नै बाधकका रूपमा देखिएको छ । नेपालमा विकास सहकार्यबाट सम्भव छ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा मिलेर काम गर्नु नै सहकारी हो र यसैबाट विकासले ठोस गोरेटो पक्रन सक्ने आधारहरू छन् ।

एक पटक मैले कतै लेखेको थिएँ– ‘वास्तवमे असल साहित्य मस्तिष्कके मसी सँ नहि लिखल जाइत अछि, हृदयके मसी सँ लिखल जाइत अछि । हृदयमे मसि सञ्चित करैल पैघ, त्याग आ तपस्या चाही । लिखव कहिक नहि लिखाइबला आ नहि लिखब कहियौ क कतौ न कतौ सँ प्रष्फुटित होइबला चिज थिक– साहित्य । साहित्यसाधक जेजेहेन जीवन भोगने अछि, जे चिजमे अपना भिजल अछि आ जे सँ अपनके छुवाएल अछि, ओकरे हुबहु लिपीवद्ध करैत अछि । एना करैत काल कतौ अपने आपके चरम आनन्दमे पहुचेलाह बात आवसकेत अछि । कतौ नहि निक सँ बिझायल बातसभ व्यक्त होब सकैत अछि । साधक स्रष्टा मात्रे नहि भक जीवन आ जगत्के द्रष्टा सेहो होब जायत अछि ।’ यत्तिखेर म यहीँ टुङ्गोमा पुगेको छु ।

श्रेष्ठ समनश्रीबाट सम्पादित तथा बर्दियाली साहित्य मञ्चबाट प्रकाशित “बर्दियाली प्रतिनिधि गजल” संयुक्त गजल संग्रह भर्खरै सार्वजनिक भएको छ । संग्रहमा बर्दियाका ५ जना नारी सहित १६ जना गजलस्रष्टाहरूको ४८ वटा उत्कृष्ट गजलहरू ८४ पृष्ठमा संग्रहित छन् ।

गजललाई युवाहरूको प्रेमालाप र सायरीको रुपमा यत्रतत्र बखान भइरहेको बेला आएको “बर्दियाली प्रतिनिधि गजल” ले नेपाली गजलमा विचारको सागर पनि छ है भन्ने सन्देश दिन खोजेको छ । हिजोआज सबैको प्रिय र सजिलो विधा बनेको गजलको फाँटमा लेख्नेहरू हजारौं हजार भएका छन् प्रत्येक विद्यालय विद्यालयमा, कलेज कलेजमा, प्रत्येक टोल टोलमा, प्रत्येक जिल्ला जिल्लामा । यो भिडबाट चालेर, छानेर उत्कृष्टलाई पुस्तकको आकार दिनु पक्कै पनि चुनौतिपूर्ण छ ।

गौरीमा धक फुकाएर वेदना पोख्ने कवि काठमाडौँ खाल्डोमा आएपछि जन्मथलो लम्जुङ्मा उनका पैतालाका डोबहरू मेटिइसकेछन् । आजभोलि उनको सुगन्ध लमजुङ्को पाखा पखेराबाट विस्तारै मेटिँदै रहेछ । उनले पौरख गरी स्थापना गर्न सहयोग पुर्याएको विद्यालय लम्जुङ उच्च मा.वि. आज पनि गाउँसहरको डाँडामा ती विगतका सम्झनाका थुङ्गाहरू जम्मा पारी माला उन्ने तरखरमा लागेछ । उनका छन्दहरूलाई गद्यमा रमाउने लम्जुङ्वासीहरूको यो पुस्ताले कितावमा मात्र सिमित बनाएछ ।

भूमिका

आमा त्यो आउँछ र ?/‘हो बा, त्यो आउँछ ।
त्यो विहानको सूर्यझैँ उज्यालो छर्दै आउँछ ।
त्यसको कम्मरमा झुण्डिएको, शीतजस्तै टल्कने
तिमी एक हतियार देख्नेछौ,/त्यसैले ऊ अधर्मसित लड्नेछ ।
त्यो आउँदा तिमी पहिले त सपना हो कि भनेर
छामछुम गर्नेछौ, तर त्यो हिउँ र आगोभन्दा पनि
बढ्ता छोइने भएर आउँछ ।’
(गोपालप्रसाद रिमालको ‘आमाको सपना’बाट)

न्याय वा इन्साफ भन्नाले विवादास्पद विषयमा भए गरेको निर्णयबाट पक्षको सन्दर्भमा निस्कने परिणामलाई जनाउद छ भने अन्याय भन्नाले न्याय विरुद्धको काम वा इन्साफको प्रतिकूल भए गरेको काम कुरा अर्थात अनुचित कामलाई जनाउछ ।

आजको युग प्रजातान्त्रिक युग हो र हाम्रो राज्य व्यवस्थाको एक उद्देश्य कानून बमोजिम सबैलाई न्याय प्रदान गर्नु रहे तापनि के यो उद्देश्य पुर्ण रुपमा पुरा हुन सकेको छ भन्ने वारेमा चर्चा गर्नु नै यसको मूल उद्देश्य हुनेछ ।

यस समाजमा रातलाई दिन र दिनलाई रातका रुपमा हेर्ने र आफ्नो स्वार्थको घैलो टन्न भर्ने व्यतिmहरुको कमि छैन । हामी उज्यालोका उपासक हौँ । रात नवितीकन उषाको आगमनको इच्छा राख्नु भुल हुन्छ । रातको सन्त्रासयुक्त कहर काटेपछि मात्र दिन पाउने रहर पूरा हुन्छ । यस्ता रातका उपासकहरुबाट राष्ट्रलाई नबचाए राणा शासकले, पञ्चायती निरंकुस व्यवस्था र शासकहरुको कुर्सीमोह एवं हानथापले पछि पारिएका हामी कहिल्यै अघि सर्न सक्दैनौँ । हृदयदेखि नै मन, वचन र कर्मले राष्ट्रप्रति प्रेम दर्साउनेहरुको ताँती पनि हामीकहाँ लामै छ । त्यस ताँतीमा काव्यात्मक क्षमता सहितको कलम लिएर उभिएका समकालीन पुस्ताका एक चर्चित साहित्यकार हो- रामविक्रम थापा ।

पृष्ठभूमि

इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा समाजका विभिन्न क्षेत्र र पक्षमा देखिएका समस्याहरूमध्ये प्रायः ठूलोबाट होइन, सानैबाट झाङ्गिएर क्रमशः विशाल भएका देखिन्छन् । चाहे राष्ट्रिय समस्या वा सामाजिक/सामूहिक तथा पारिवारिक समस्या नै किन नहोऊन्- तिनको जड प्रायः सानोबाट सुरु भई क्रमशः विशाल रूप लिँदै ध्वंस-विध्वंसको स्थितिसम्म पुग्ने गरेका देखिन्छन् । यसरी समस्याले सानोबाट पदार्पण गरेर ठूलो रूप लिँदै धेरै किसिमका गम्भीर क्षतिहरू व्यहोर्नु परेको छ । इतिहासका यस्ता थुप्रै घटनाक्रमहरू नेपाली जनतामाझ ताजै छन् ।

परिचय

कालिका एफ. एम.को बार्षिकोत्सबमा माधव बहादुर पोख्रेललाई देख्ने मौका हिडदाहिड्दै मिल्यो र आकांक्षको चिता नाटक सप्रेम उपहार पनि प्राप्त भयो तर उहाँ र मेरो बीचमा राम्रो परिचय भने हुन सकेन । यस अवसरमा साहित्यकार हयग्रीव आचार्यज्यूले यस कृतिको समालोचना गरिदिनु होला भन्ने शब्द हिड्दा हिड्दै प्रकट गर्नुभयो । धेरै दिन भयो कृति प्राप्त गरेको तर यसमा मेरो नजर जान समय लाग्यो । आज यसको अध्ययन र यसमा मेरो धारणा राख्ने कामको थालनी भएको छ ।

न श्रीमतीको माया न सालीको प्यार ।
दसचक्के ड्राइभरको जिन्दगी बेकार छ यार ।
ना ३ ख ७०६०

गाडी हो दसचक्के हावा दिन्छ फाइबरको ।
दुनियाँका छोरी पोइल जान्छन् दोष किन ड्राइभरको ।
ना २ ख १६५१

मुसुक्क मस्की नहेर कान्छी हरनको तालैमा
अचेलको ड्राइभर उत्ताउलो हुन्छ–किस खाला गालैमा ।
ना २ ख ८२४८/ना २ ख ५००७

“सास फेर्नजस्तो सजिलो अरु केही हुँदैन क्यारे !”

“सास फेर्नजस्तो अप्ठ्यारो पनि अरु केही हुँदैन क्यारे !”

दार्शनिक लाग्छन् अमर यी वाक्यहरुमा । आफ्नो दार्शनिक चिन्तनलाई कथाको रुपमा उतारे जस्तो । तर यो वास्तविकता होइन रहेछ । जीवन दैनिक भोगिन्छ, त्यही भोगेको जिन्दगीको कथा रहेछ उनको ‘सेतो धरती’ ।

दुई वा बढी व्यक्तिहरूबीचको वार्ता, संवाद, संवार्ता, कुराकानी, वातचित, सवाल–जवाफ प्रश्नोत्तर, छलफल, अन्तरक्रिया आदिलाई अन्तर्वार्ता भनिन्छ । कुनै पनि क्षेत्र वा विषयमा केन्द्रित रहेर कसैको अभिमत, दृष्टिकोण, मनोभावना र विचार (मनका कुरा) बुझ्नु नै अन्तर्वार्ताको अभीष्ट हुन्छ । प्रायोजित वा आकस्मिक अन्तर्वार्ता लिखित अथवा मौखिक दुई किसिमका हुन्छन् । कुनै उमेद्धारलाई जागिरको सिलसिलामा लिइने अन्तर्वार्ताका अतिरिक्त साहित्य, संगीत, कला, खेलकुद, राजनीति जस्ता विविध क्षेत्रका प्रभावशाली व्यक्तिहरूका अन्तर्वार्ता रेडियो, एफ.एम., पत्रपत्रिका जस्ता सञ्चारका माध्यमहरूले प्रशारण एवम् प्रकाशन गरिरहेको पाइन्छ ।

घटना नं. १
केही वर्ष अगाडि एउटा विद्यालयमा अध्यापन गर्ने सिलसिलामा विद्यालयको नियम अनुसार विहान प्राय सिनियर कक्षाका विद्यार्थीहरूको झोला जाँच गर्नु पर्ने हुन्थो । त्यसैको सिलसिलामा जाँच गर्दै जाँदा विद्यालयमा ल्याउन निशेध गरिएका केही सामानहरू विशेष गरि आइपोड, फोन आदि केही विद्यार्थीले लिएर आएको पाइयो । एउटा विद्यार्थीको झोलामा केही भि.सि.डि. हरू थिए ।

वि.सं. २०३० सालमा उदयपुर जिल्लामा जन्मेर २०४७ सालदेखि राजविराज (सप्तरी)लाई कर्मक्षेत्र बनाएर जीवनरथ हाँकिरहेका नन्दलाल आचार्य मूलत शिक्षण र लेखन कार्यमा संलग्न साधक हुन् । – उनको ‘युग उचाल्ने अक्षरकर्मीको अवसान’ (०६७) प्रकाशित नाट्यकृति हो । ‘टुक्के दिदी र उखाने दाइ’ (बालएकाङ्की सङ्ग्रह) समेत प्रेसमा रहेको देखिन्छ । नाटक/एकाङ्कीकार नन्दलाल आचार्यका नाट्यगत विशेषताका वारेमा समीक्षक रामविक्रम थापाको कलम बोलेको छ – ‘२०६३ – २०६६ मा सिर्जित र २०६४ – २०६७ मा शब्दाङ्कुर, दायित्व, मधुपर्क, गरिमा, मिर्मिरे र कलममा प्रकाशित ९ ओटा र अप्रकाशित ६ ओटागरी कूल १५ ओटा नाटक/एकाङ्की सङ्गृहीत सद्य प्रकाशित ‘युग उचाल्ने अक्षरकर्मीको अवसान’ आचार्यको प्रथम पुस्तकाकार कृति हो र नेपाली साहित्यको नाटक विधामा उनको सार्थक र सशक्त उपस्थिति पनि हो । प्रथम पाइला नै ऊध्र्वगामी भएकाले नाटक विधामा यिनलाई उदीयमान प्रतिभा नभनी सुखै छैन ।

लामो समयसम्म सरकारी जागीरमा जीवन बिताउनु भएका कविवर श्री चिरञ्जीबी सिग्देलजी मेरो निकटम गाविसका निवासी र प्रिय मित्र पनि हुनुहुन्छ । उहाँ साहित्यमा रुचीराख्ने व्याक्ति हुनुहुन्छ जस्तो लाग्दैनथ्यो । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको १०४औं लक्ष्मी जयन्ती मनाउने तरखरमा हामी जुटीरहेका अवस्थामा उहाँ पनि साहित्यिक जमघटमा रमाउने तरखरमा हुनुहुँदो रहेछ र मलाई उक्त अवसरमा सहभागी हुनको लागि बोलाउनु भयो । यही २०६९साल कार्तिक २८ गते पूर्ब र बहालवाला कर्मचारीहरुलाई जमघट गराएर लक्ष्मी जयन्ती मनाउने र नवलपरासी जिल्लामा एउटा साहित्यिक संस्थाको स्थापना गर्ने भनि मलाई बोलावट भयो । म आफ्नै कार्यक्रममा व्यस्त भएकोले उहाँको आग्रह स्वीकार्न सकिन तर मेरो आग्रहमा उहाँले लक्षीस्मृति साहित्य समाजको कार्यक्रममा उपस्थिति जनाउनु भयो र आफ्नो साहित्यिक जमघटको सुभकार्यमा जुट्न बिदा लिनुभयो ।

जन्मेपछि एक दिन न एक दिन यो धर्ती छाडेर जानु नै पर्छ । प्राकृतिको नियमलाई हाँक दिन विज्ञानले सक्छ तर जित्न सक्दैन । प्रकृति जसरी सन्तुलित अवस्थामा रहेर साराका सारा सजीव एवं निर्जीव दुवैको अस्तित्वलाई सुरक्षित राखेको छ त्यसरी नै मानिसले चाहिँ प्रकृतिको झै भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ तर आजको मान्छेले आफूमा भएको शक्तिलाई पहिचान्न सकेको छैन । ९५ प्रतिशत उर्जालाई क्रियाशिल पार्न सकेको छैन । आजको मान्छे पैसाको पछि लागेको छ र भन्न थालेको छ …..पैसा भए सब थोक साथमा नभए सब थोक पाखामा …. । मान्छेलाई श्रेष्ठ मान्छे भएर बाँच्न योग, ध्यान, प्रणायामले सिकाउँछ ।

बादलका बुट्टाहरू गजलसङ्ग्रहका रचनाकार हुनुहुन्छ गजलकार कैलाशकुमार पाण्डे । पाण्डेजीको जन्म बि.सं. २०३० साल बैशाख २८ गते शीर्ष ५, थपला डडेलधुरामा भएको थियो । उहाँको पिताको नाम महेन्द्रदत्त पाण्डे र माताको नाम मनुदेबी पाण्डे हो । पाण्डेजीले राजनीति शास्त्र र समाज शास्त्रमा स्नातकोत्तरको डिग्री हाँसिल गर्नु भएको छ । उहाँको जीवन राजनीति, समाजसेवा, गजल, गीत, कविता, मुक्तक लेखनको साथसाथै विभिन्न पत्र पत्रिका सम्पादनमा समेत समर्पित भएको पाइन्छ । उहाँ विभिन्न संघ–संस्थाहरूमा राजनीति र समाज सेवामा आवद्ध हुनुको साथै साहित्य प्रतिष्ठान डडेलधुरा, समैजी युवा परिचालन केन्द्र डडेलधुरा र जोगबुडा जनपुस्तकालयको अध्यक्ष, प्यास गजल पत्रिकाको आजीवन सदस्य हुनुको साथसाथै आँकलन सप्ताहिक, डडेलधुरा, सौरभ मासिक २०५२, धनगढी, अमरगढी एक्प्रेस सप्ताहिक–२०५५, डडेलधुराको सम्पादन समेत गर्नु भएको छ ।

गीत मानव सभ्यताको प्रयाय हो । भाषाको लिपिबद्ध अवतरण हुनु पूर्वदेखि नै यसको अस्तित्व र स्वतन्त्र पहिचान रहदै आएको देखिन्छ । यसलाई समाजको विषिष्ट दर्पण, भाषाको आनन र अभिव्यक्तिको सुकोमल तर जवर्जस्त माध्यमपनि भन्नसकिन्छ । गीतलाई मान्छेको इतिहास पनि भन्नसक्छौँ हामी एक अर्थमा, तसर्थपनि यसलाई बिर्सन सक्तैनौ हामी । गीतमा हृदयको आवाज अभिगुञ्जितहुने भएकाले नै यो स्वप्नहरूको विम्व बनेर बाचिरहेको हुन्छ नाचिरहेको हुन्छ ।

सुदूर पश्चिमाञ्चलको साहित्यको रथका एक सारथी रहँदै गीत, गजल र कविता रचनामा सक्रिय जुझारु स्रष्टा लक्ष्मीदत्त भट्ट ‘सत्यप्रेमी’का ‘हाम्रो कर्तव्य र गन्तव्य’ (खण्डकाव्य, २०६३), ‘चाँदनीको व्यथा’ (गजलसङ्ग्रह, २०६८) र ‘आमाको स्मृतिमा’ (शोककाव्य, २०६९) गरी तीन कृतिहरू प्रकाशित भएका छन् । तीमध्ये यस आलेखमा ‘आमाको स्मृतिमा’ शोककाव्यकृतिको सङ्क्षिप्त मूल्याङ्कन गर्न खोजिएको छ । यसमा आफ्नी ममतामयी आमाको शोकमा मनका व्यथाहरूलाई मार्मिक ढङ्गमा प्रकट गर्न खोजिएको छ ।