विश्लेषण/समालोचना
अनुपम र अभिनव महाकाव्य
वर्तमान समय-सन्दर्भमा नेपालको राजतन्त्र इतिहासको विषय बनिसकेको छ । यो हिजो थियो तर आज छैन । यही इतिहाससम्बद्ध विषयहरू प्रस्तुत गर्दा असम्बद्ध र अर्थहीन कुराहरूबाट टाढा रही वास्तविक यथार्थको ज्ञान दिने र यसका माध्यमबाट सम्बद्ध विषयवस्तुको तत्त्वबोध गराउने आफ्नै किसिमको सत्प्रयास कवि नीलकण्ठ भट्टराईले प्रस्तुत पुस्तक ‘शाह-शृङ्खला’मा गरिएको पाइन्छ ।
नेपाली नाटकमा महिलालेखन
नेपाली साहित्यमा अन्य विधाका तुलनामा नाटकको लेखन कमै भएको पाइन्छ । यस क्षेत्रमा महिलाको सक्रियता निकै कम देखिए पनि निराशै हुनुपर्ने स्थिति चाहिँ छैन । हालसम्म प्राप्त जानकारीअनुसार नेपाली एकाङ्की नाटकमा महिलाको प्रवेश राधिका रायाको ‘जीवनको इच्छा’ (भारती, ७/७, सन् १९५४) शीर्षक एकाङ्कीबाट भएको देखिन्छ ।
कवितामा दर्शन: अश्वमेध यज्ञका घोडाहरू
कुनै युग थियो, आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्न विशेष लक्षणयुक्त घोडालाई स्वतन्त्र छाडिन्थ्यो। त्यो घोडा जुनजुन देशमा जान्थ्यो, या त त्यस देशले हार स्वीकार गर्नुपर्थ्य या घोडा छोड्ने राज्यसँग युद्ध गर्न तयार हुनुपर्थ्य। एक वर्षसम्म यो क्रम जारी रहन्थ्यो र अन्त्यमा दिग्विजय प्राप्त गरेपछि ‘अश्वमेध यज्ञ’ गरी त्यही घोडालाई यज्ञमा बलि चढाइन्थो।
‘फ्युजन प्रतिविम्व’ छिचोलेपछि उत्रिएको प्रतिविम्व
भर्चुअल दुनियाँमा भेटिएका मेरा एक अति प्रिय कवि मित्रका अर्थपूर्ण कविताहरू यदाकदा पढ्ने गर्थेँ बिभिन्न वेब-पत्रिकाहरूमा । कसो-कसो एकदिन पत्तो लाग्यो तिनै कवि मित्र त भूगोलको उही टुक्रोमा पसिना पोख्दैरहेछन् जहाँ म छु, याने कि इजरायलमा ! खुशीको सीमा रहेन । फेरि एक दिन संयोगले जुरायो प्रत्यक्ष भेटिन । जति मिठा कविता लेख्छन् त्यतिनै रसदार बोली व्यबहार अनि अझै मिठो हाँसोको प्रत्यक फोहोरा यस्तो लाग्थ्यो मानौँ उनका कविता यसै गरी ओइरिँदा हुन्। यिनै निश्चल प्रकृतिका सौम्य ब्यक्तित्व हुन् नेपाली डायस्पोरिक साहित्यको ईतिहासमा भूमध्य सागरको छेउमा अवस्थित सानो सुन्दर देश इजरायलबाट आफ्नो साहित्यिक कोसेली नेपाली वाङमयलाई सुम्पिने प्रथम युवाकवि अशोक ‘पार्थिव’ तमाङ र उनको त्यो ऐतिहासिक काव्यकृति हो “फ्युजन प्रतिविम्व” जुन कवि पार्थिवको प्रथम प्रकाशित कृति पनि हो।
‘मुक्तिसंघर्ष’को मैदानमा कवि राजेश विद्रोहीको परीक्षा
सप्तरी जिल्लाको पन्सेरा गाविस वडा न–९ मा जन्मेका र हाल जनमुक्ति सेनामा स्वास्थ्य क्षेत्रलाई कर्म थलो बनाउँर्दै आएका कवि विद्रोही जनयुद्धमा होमिएपछि साहित्यको महासागरमा पौडी खेल्न थालेका हुन् । (१) ‘रक्तमुच्छेल अंकुरण’ र (२) ‘मुक्तिसंघर्ष’ गरी दुई ओटा कविता विधाका संग्रह निकालेका स्रष्टा विद्रोही बलियो कलम भएका जनपक्षीय साहित्यकार हुन् । जनसरोकारका विषयवस्तु उठान गरी हृदय कल्पाउने क्षमता राख्ने उनको कलम विशेष गरी नेपाली समाज र राजनीतिप्रति केन्द्रित छ । यसका अतिरिक्त राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेश, इतिहास, कला, साहित्य तथा कम्युनिष्ट आन्दोलनतर्फ समेत मुखरित भएको पाइन्छ । उनी समाज परिवर्तनका लागि अधिकतम भूमिका निर्वाह गर्न रुचाउँछन् । उनले मूल्य सहितको जीवन बाँच्ने जीवनदृष्टि बोकेका छन् भने मानवीय सभ्यताको क्रममा विकास भएको विशिष्ट र सुन्दर अभिव्यक्तिलाई साहित्य ठान्दछन् । उन्नत विचार र कलालाई संयोजन गर्ने गरी रचना रच्ने मान्यताले ओतप्रोत भएका कवि विद्रोही थिचिएका र शोषित वर्गलाई प्रेम गर्ने र समाजमा अग्रगति चाहने विचार सम्प्रेषण गरी साहित्यकारहरूले समाजलाई गुण लगाउनुपर्ने विचार सार्वजनिक गर्छन् । उनी शोषित र उत्पीडितहरूको पक्षमा, श्रमजीविहरूको पक्षमा, उदीयमान वर्गको पक्षमा, अग्रगामी सोच र विचारको पक्षमा लेखिने साहित्यलाई नै प्रगतिशील साहित्य ठान्दछन् । समाजमा व्याप्त रूढिवादी, विकृति–विसंगति, थिचोमिचो, शोषण–दमनको जरो पत्ता लगाई उखल्ने जमर्को स्वरूप उनको कलम चलेको हो भन्ने स्पष्ट देखिन्छ । जनयुद्धलाई आफ्नो जीवन बनाएर शोषणरहित समाजको निर्माणमा जुटेका कवि विद्रोहीका कवितामा वर्गमाया, उत्तेजना, घृणा, सहिदश्रद्धा, स्नेहको फ्युजन पाइन्छ । उनका कविताहरू शक्तिशाली बन्दुकका गोलीजस्ता चोटिला र प्रभावयुक्त छन् । वर्गप्रेमी र वर्गघृणाको भाव छताछुल्ल रूपमा पाइन्छ । समाज रूपान्तरणका पक्षमा कवि विद्रोही कवितामा खरो साथ उभिएका छन् ।