विश्लेषण/समालोचना

नवदित कवयित्री एवं कथाकार कमला श्रेष्ठद्वारा रचित ‘जीवन एक परिक्रमा’ नामक पुस्तक भर्खरै बजारमा आएको छ । बौद्धिक आकारको कभर आवरणभित्रको पुस्तक सुन्दर बनेको छ ।

‘जीवन एक परिक्रमा’भित्र- शुभेच्छा पत्र, प्रकाशकीय, बेरोजगारहरू बेफुर्सदीहरू, कविता कस्तो हुन्छ, रक्सी अमृत भए, गीत जीवन एक सपना, नारीको विवशता, जीवन, खाली कागज, ठगिएको भाग्य, ‘जीवन एक परिक्रमा’, बेसहारा जीवन, गजल, मरेर जिउँदैछु, संसारमा एक्लै छु, मेरो कथा, र ईश्वरको अर्को रुपः नारी, फूल आफ्नै निम्ति फुल्छु, लक्ष्यविहीन यात्री, कसैलाई गुनासो पोखिन, विडम्बना, जिउँदैछु, प्रश्नोत्तर, आदर्शको दुःख, पुरानो मन्दिर, कोपिलामै बगर भो जिन्दगी, निर्रथक जिन्दगी, रहर, चार टुक्रा कविता र सेतो गुलाफको फूल कथा गरी जम्मा तीसवटा कविता, एक कथा र दुई अन्य गरी ३६ वटा रचनाहरू रहेको ‘जीवन एक परिक्रमा’ हुने विरुवाको चिल्लो पात भने अवश्य छ । सर्सती पुस्तक पढ्दा नवोदित प्रतिभा कमलामा तमाम प्रतिभाहरूमा हुने नून, भुटुन र अन्य मरमसलाहरू मनग्गै रहेका छन् । मोहन दुवालका अनुसार ‘अभ्यास र अध्ययनपछि कविता बन्दै जान्छन्’ भनेझैं कवयित्रीमा अध्यापन, साधन र आराधना अझै मनग्गै गर्नुपर्ने सल्लाह दिन्छु ।

यो संस्मरणात्मक लेख पढेपछि उनमा अर्थात दीप्स शाहमा राम्रो लेख लेख्न सक्ने वा गतिलो बिषयवस्तुको उठान गर्न सक्ने खुबी रहेछ । यिनी शब्दसँग राम्ररी खेल्न जान्दिरहिछिन भन्ने लाग्छ । लेख ज्यादै समय सान्दर्भिक रहेछ । त्यसैले घतलाग्दो बन्न पुगेको हो । यो आलेख उनको वास्तविक जीवनमा आधारित भए पनि यसले आधा हिस्सा ओगटेका नेपाली नारीको प्रतिनिधित्व गरेको छ भन्ने लाग्छ मलाई । जीवन ज्यादै संघर्षशील छ त्यो कठीन पनि छ । जुन जीवन दीप्सले पनि भोगेकी छिन । अर्थात उनको यो आलेख पढेपछि यही दुःख र सुखको एउटा रुप नै – दीप्स हो भन्दा पनि अत्युक्ती नहोला जस्तो लागिरहेको छ ।

समाजमा आफूलाई ठूलाबढा भनाउने वा भद्रभलाद्मी ठान्ने तर व्यबहार भने नीचता वा तल्लो स्तरको गर्नेको वाहुल्यता रहेको छ । यो तितो यथार्थ हो यहा कस्ले के खान्छ । के लाउछ भन्ने अनावस्यक कुरामा चासो राख्नेको भिडभाड छ । अरुको अनावस्यक चियोचर्चो गर्ने समाज प्रति उनी ज्यादै आक्रोशित देखिन्छिन । यो आक्रोश सान्दर्भिक छ । यो आक्रोश आक्रोश मात्र होइन यदि आवस्यक परेको बेलामा आक्रोशलाई ज्वालमा पनि वदल्न सक्नु पर्छ । समाजका ती भलाद्मी भनाउँदाले अर्थात आफूलाई समाजका ठेकेदार ठान्नेले यदि यो आक्रोसलाई बुझनेनन भने यो आक्रोसमा मात्र सिमित नभएर अवस्य पनि एक दिन ज्वाला भएर दन्कनेछ भन्ने आसाय पनि हो यस लेखको । वा लेखिका- दीप्स शाहको ।

भ्रष्टाचार शब्द “भ्रष्ट” र “आचार” दुई शब्द मिलेर बनेको छ । यी दुई शब्द मध्ये पहिलो शब्द “भ्रष्ट”मा शक्ति केन्द्रित हुनाले त्यसमा जोडिएर आएको “आचार” शब्दलाई उसै “भ्रष्ट” शब्दले आफ्नो गुरुत्वबलमा पारेको देखिन्छ । होइन भने “भ्रष्ट” र “आचार” शब्दलाई अलग अलग बुझ्दा यसले दिने अर्थ बिल्कुल भिन्न हुन आउँछ र मूलत “भ्रष्ट” शब्द अरु बढी ब्यापक बन्न जान्छ । “भ्रष्ट”ले बाटो बिराएको र समाजले बर्जित गरेको काम गर्ने भन्ने जनाउँछ भने “आचार”ले व्यक्तिको आचरण भन्ने बुझाउँछ । तथापि त्यो आचरण भ्रष्ट व्यक्तिको होस् या सदाचारीको, यसमा कुनै भिन्नता हुँदैन । यसर्थ, भ्रष्ट व्यक्ति तपाईं, हामी जो कोहि पनि हुन सक्छौं किनकि बाटो बिराउने जति सबैलाई भ्रष्ट्राचारी नै भन्ने गरिन्छ । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा भने भ्रष्ट्राचारी उनैलाई मात्र मानिन्छ जस्ले सार्वजनिक पद धारणगरि पदीय दुरुपयोग द्वारा अर्थोपार्जन गर्दै आएका छन् । यस्मा लिने र दिने दुबै पक्ष्यलाई भ्रष्टाचारी मान्नुपर्ने हुन्छ । भनिन्छ – “ लाउकेले लाउ दिएर नै नाठो पल्कने हो ” । तर हामीकहाँ लाउके भन्दा नाठो नै शक्तिशाली बन्दै आएको देखिन्छ । लाउकेले लाउ दिनै पर्दैन, नाठोले नै जबर्जस्ती लाउ दिन बाध्य पार्छ र खुलेआम लाउकेलाई लुट्छ । दुबै आ-आफ्ना धर्ममा हिंड्दैनन् र पथभ्रष्ट भैदिन्छन् जस्का कारण भ्रष्टाचारले झाँगिने मौका पाउँछ । नाठाहरू खुलेआम भन्छन् – “मैले उस्लाई लुटिन भने अरुले नै लुट्छ । यसै उसै ऊ त लुटिनु नै छ । यसैले अरुले लुट्ने साटो मैले नै किन नलुट्ने ?” नाठाहरूको चित्तमा यही भावनाले जरो गाडेको हुँदा थोरै यसको भनक लाउकेले पनि पाएकै हुन्छ र ऊ धेरै थोरै लुटाउन तयारै हुन्छ । यहाँ, लाउकेका रुपमा नेपाली जनता, संघ संस्था तथा सरकारी निकायबाट काम लिनुपर्ने जति सबै समुदाय र नाठोका रुपमा सरकारी कर्मचारीलाई उभ्याएर हेर्दा माथी भनिएको कुरा ठीकै हो कि जस्तो पनि देखिन आउँछ ।

ऋषिप्रसाद लामिछानेको साहित्यिक नाम गोर्खेसाइँलो हो । राष्ट्रिय भावनाले ओतप्रोत भएर गोर्खे र जन्मक्रमले साइँलो नभए पनि ठेट नेपालीपन जनाउने क्रममा साइँलो भएर उनले आफ्नो साहित्यिक उपनाम गोर्खे साइँलो राखेको हुनु सम्भव छ ।

वि.सं. २००९ भाद्र १० गते सोमबार ऋषिपञ्चमीको दिन दिनको २ः३० बजे पिता बोधनाथ लामिछाने माता हिमकुमारी लामिछानेको कोखमा पश्चिम १ नं. नुवाकोट चतुराले गा.वि.स.-४ थर्पुगाउँमा उनको जन्म भएको हो । हाल उनको बसोबास चितवनको भ.न.पा.-४, विशालमार्ग, नारायणगढमा पर्दछ । यतिबेला उनी घरको धुरीमा ‘पल्लव साहित्य प्रतिष्ठान’ को बोर्ड टाँगेर तीनपुस्ते बृहद् परिवारका बीच गेट नजिकै शेरजत्रो कुकुर बाँधेर मूलद्वार नेरैको एक कक्ष नेपाली भाषासाहित्यका पुस्तकहरूले भरिभराउ गर्राई तथा भित्ताहरू सहिद र स्रष्टाहरूका तस्वीर एवम् आफ्ना पदक, सम्मान र पुरस्कारले सजाएर अतिथि कक्ष एवम् कम्प्युटर कक्ष समेत त्यसैलाई मानी इमेल-इन्टरनेटसमेत जडान गरेर साहित्य-साधनामा रमाइरहेका छन् ।