विश्लेषण/समालोचना
एक सार्थक जीवनकहानी
चर्चित महिला अधिकारवादी, अभियानकर्ता, समाजशास्त्री एवं पत्रकार मञ्जु थापाले आफ्नी आमा ईश्वरादेवीको जीवनी जीवन संघर्षका पलहरू लेख्नुको आवश्यकता र औचित्यलाई यी शब्दहरूमा स्थापित गर्न खोजेकी छन्, “महिलाहरूको जीवनीलेखन मूलत: तीनवटा कारणले महत्त्वपूर्ण छ। पहिलो, कुनै अमुक महिलाले भोगेको जीवनले तत्कालीन समाज, त्यहाँका आममहिलाहरूको अवस्था र त्यस समाजसँग महिलाहरूको सम्बन्ध बुझ्न मद्दत गर्छ। दोस्रो, ती अमुक महिलाले खास समयमा गरेको विशिष्ट योगदान छ भने त्यसको अभिलेखीकरण हुन्छ र तेस्रो, ती महिलाका पीडा, संघर्ष र उपलब्धिहरूबाट पछिल्लो पुस्ताले प्रेरणा पाउन सक्छन्।”
नेपाली विश्व साहित्यमा हङकङ
हामी नेपालीहरू अहिले दुई विश्वमा उभिरहेका छौँ । एउटा विश्वभरि छरिएका नेपालीले निर्माण गरेको विश्व र अर्को विश्वमा नेपालीको बढ्दो उपस्थितिको विश्व । यी दुई विश्वमा एउटा आफ्नै आँगन, घर, गाउँ र देशको ममतामय अनुभूति अर्को पराइ मुलुकमा दुःख, कष्ट, संघर्ष, भोक, रोग मिश्रित जीवनको अनुभूति । एउटा विश्वभरि छरिएका नेपालीले आविष्कार गरेको विचार र साहित्य, अर्को विश्वभरि जन्मेका विचार र साहित्यले नेपालीलाई पारेको प्रभाव । यस्तै विश्वको जाँतोमा बाँचिरहेको जिन्दगीले सृजना गरेको साहित्य, विचार । यिनै सृजना, आविष्कार, प्रयोगले विश्व नेपाली साहित्यको केन्द्र भएको छ हङकङ । फलस्वरूप हङकङका साहित्यकारहरूको धमाधम शोधपत्र लेखिंदै छ, अनुसन्धान गरिन्दैछ र नेपालको त्रिभुवन विश्व विद्यालयमा अध्ययन गराइन्दै छ । भरखरै त्रिभुवन विश्व विद्यालयका स्नातकोत्तरका विद्यार्थी दीपक सुबेदीले ‘नेपाली साहित्यमा हङकङको योगदान’ स्नातकोत्तर दोस्रो वर्षको दर्सौ पत्रको प्रयोजनको लागि शोध तयार पारेका छन् । त्यस्तै प्रा. डा. गोविन्दराज भट्टराईको उत्तर आधुनिक विमर्शबाट ‘हङकङको साहित्यिक पृष्ठभूमि र प्रकाशन’ स्नातक तह तेस्रो वर्षमा अध्यापन हुन थालेको छ । यसरी नेपाली विश्व साहित्यमा कुनै एउटा देशको बारेमा शोधपत्र लेखिएको र अध्यापन हुन थालेको हङकङ नै पहिलो हो ।
पुण्यप्रसाद प्रसाईंको उपन्यास “आईमाई मान्छे”
पुण्यप्रसाद प्रसाईंको उपन्यास “आईमाई मान्छे” डिकुरा प्रकाशनले प्रकाशित गरेको रहेछ । यसलाई मैले ढिला गरी आज मात्र पढेर सकें । उपन्यास मुलत नौलो लाग्यो । एउटी नारीको जीवनमा मात्र नभएर सम्पूर्ण नारी जातिमाथि नै उभिएको प्रश्नलाई उठाइएको रहेछ । प्रत्येक पाना र प्रत्येक परिच्छेदले नयाँ रहस्यलाई बोकेका छन । जति पढ्यो उति पढौं लाग्ने छोड्नै मन नलाग्ने । लेखकले प्रत्येक शब्द र बाणीमा रहस्यमय भोगाइलाई चित्रण गरेका छन ।
पत्रकार दीपाकी आमा हुर्कनै लागेको अबोध बाल्यप्रेमलाई अबोध रुपमै अन्त्य गरेर, अनि गरीबी र असमानताको जालमा परेर, एउटा बुढालाई श्रीमान बनाउन वाध्य भइन । यसले गर्दा उनको उर्लदो वैंशलाई शान्त पार्न त के कुमारीत्व समेत नगुमाई बिधवा बनिन । बिधवा जीवनमा नै सामुहिक बलात्कारबाट दीपालाई जन्माउन विवश भइन र जन्माइन पनि ।
तन र मनकी सुन्दर साहित्यकार
सन् १९२८ अप्रिल १४ मा भारतको पश्चिम बङ्गाल प्रान्तको दार्जीलिङ जिल्लाअन्तर्गत, खर्साङको गिद्धे पहाडमा जन्मिनुभएकी देवकुमारीले आफ्ना पिताको मुख हेर्न नै पाउनुभएनथ्यो । पिता हस्तबहादुर कटुवालको निधन भएको दुई महिनापछि माता रमादेवीको गर्भबाट उहाँको जन्म भएको थियो । पितृस्नेह चाख्नै नपाए पनि मातृस्नेह र दाइदिदीहरूको प्यारले झपक्कै छोपिएर वितेथ्यो उहाँको बाल्यकाल ।
कवितारूपी फूलको एउटा सुन्दर माला
नेपाली साहित्यमा सबैभन्दा बढी पढिने विधा कविता हो । आफ्ना भावनालाई सहज रूपमा अभिव्यक्त गर्न सकिने र कम समयमा लेखिने अनि गोष्ठीहरूमा वाचनमा सजिलो भएकाले कविता विधा लोकप्रिय बनेको हो । यस्ता विभिन्न शृङ्खलाहरूका माझमा काभ्रेली साहित्य समाजका केही उत्साही युवाहरूबाट ‘प्रतिनिधि काभ्रेली कविता’ शीर्षकमा कविता सँगालो प्रकाशित भएको छ ।
सुधा त्रिपाठीका कवितामा क्रान्तिचेतना
समकालीन नेपाली प्रगतिवादी साहित्यका फाँटमा सुधा त्रिपाठी स्थापित प्रतिभासम्पन्न हस्ताक्षरको नाम हो । बुबा प्रा.जगन्नाथ त्रिपाठी र मुमा भवानी त्रिपाठीको कोखबाट जन्मेकी सुधा त्रिपाठी त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन पेसामा कार्यरत छिन् भने साहित्यका फाँटमा पनि त्यतिकै क्रियाशील छिन् । उनको एघारौँ प्रकाशित कृति जिराहा वर्तमान (कवितासङ्ग्रह, २०६७) हो ।