विश्लेषण/समालोचना

कुनै पनि विशेष लक्ष्य नलिइकन सामाजिक संस्थाको गठन गरिँदैन । संस्था गठन गरेर म गाउँ समाज र देशलाई यो कुरा दिनेछु भन्ने लेखाजोखा पहिले नै गरिनु पर्छ । हुन त यो देशमा सामाजिक संस्थाको नाममा डलरको खेती गर

हाइकु हुर्कने परिवेश
नेपाल उचाइ भौगोलिक विशेषताले जैविक एवं सांस्कृतिक विविधायुक्त छ। हिमाली क्षेत्रको हावापानी, वैदिक र वौद्ध सभ्यताले नेपालीमा सिर्जनाको जवानी अत्यन्त उर्बर बनाएको छ। एशियाको सभ्यतामा हिमाली क्षेत्रको विशिष्ट योगदान छ र हिमाली क्षेत्र नेपालमा अत्याधिक एवं महत्वपूर्ण भाग समेटिएकाले यहाँका बासिन्दा सौभाग्यशाली छन्। तर हजारौं वर्षदेखि आकर्षणको केन्द्र रहेको यो भाग अझैं नेपाली साहित्यले छिचोल्न सकेको छैन। सय वर्षभन्दा अघि नेपाल पस्ने जापानी भिक्षु इकाइ कावागुचीले पोखराको सौन्दर्यपान गरेर मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरे झैं नेपालका विभिन्न क्षेत्रका विशेषतापूर्ण स्थानहरूमा अबका पिढीले यात्रा गरी साहित्यको सिर्जना गर्नु वान्छित छ। यात्रा साहित्य केही जुर्मुराए पनि यात्रा काव्य फस्टाउन सकेको छैन। जापानी परम्परामा माचुओ वासोले यात्राकाव्य सिर्जनामा नयाँ आयाम थपेर नयाँ स्थलको भ्रमण अनुभूतिका केही विवरण सहित छोटो कविता लेख्ने साहित्यको प्रभावकारी शैली विकास गरेर साहित्यमा विशेष योगदान गरेका छन्। नेपालमा एउटा सानो चिनारी स्वरुप १७ कविहरूले ततस्थानीय अभिव्यक्ति स्वरुप नयाँ वातावरणमा जुन सिर्जना गरे त्यो “अन्धगल्छी”का रुपमा आएको छ। हुन त चार दशक अघि नै जापानबाट भित्रिएको छोटो मीठो प्रशिद्ध हाइकु शैलीको कविता नेपाली साहित्यिमा अपरिचित छैन तापनि बीचको शीथिलताले यसले पनि गति लिन पाएन र उल्लेख्य रुपमा आउन सकेन। आजको नेपालमा अब ओझेल नपर्ने गरी हाइकु अधिराज्यव्यापि बनिसकेको छ। यो बाढी जस्तै उर्लिएको छ र केही समयपछि सङ्लँदै सुन्दरतम सिर्जना हुन सक्ने अनुमान स्वत: लगाउन सकिन्छ। नेपालको प्रकृति र संस्कृति जापानी वातावरणसँग अत्यन्त सान्निध्य राख्ने हुँदा हाइकु फस्टाउन खास मलजल दिन नपरे पनि सुरुमा केही रेखदेख नगरी हुर्काउन कठिन हुन्छ। अत: हाइकुका बारे आधारभूत कुराहरूको सामान्य जानकारी जो कोहीलाई हुनु वान्छित छ।

हे बालाजन हो पढो घरिघरी विद्या छ अमृत सरी ।
अर्काको घरमा नजाऊ वरिपरि पढ मिहिनत गरी ॥

पढेको चिज डाकुले घर फोरी लादैन चोरी गरी ।
नपढ्दा हिन भो छोरो यदि भने के गर्नु र माया गरी ॥

हामी एक्काइसौँ शताब्दीका होनाहार प्राणी हौँ । सोचेजस्तो उपलब्धी ल्यायौँ तर हुनुपर्ने स्वभाव बिर्सियौँ । सुखका अभिलाषी छौँ तर दुःखका भागिदार बन्दैनौँ । समय छिप्पिएअनुसार शिक्षामा गुणात्मक स्तर अभिवृद्धि हुनुपर्ने हो । त्यसो नभएर परिमाणात्मक बृद्धि मात्र भएको पाइन्छ । तसर्थ शैक्षिक वेरोजगारी बढेको छ । शिक्षित वर्ग आत्मनिर्भर हुन सकेका छैनन् । शिक्षा मागी खाने साधन मात्र भएको देखिन्छ । पढेका जनशक्ति मानसिक श्रम गर्न तत्पर छन् तर शारीरिक श्रम गर्न पटक्कै रुचाउँदैनन् । शिक्षाले सिकारुलाई जीवनवोध गराउन सकेको छैन । शिक्षाले जीवनको बोझ हलुको पार्नुपर्ने हो । तर उल्टै गहैं्रा पारेको महसुस भएको छ किनकि शिक्षित मानसिक शारीरिक श्रमले जिउने आकांक्षा राख्न सक्दैनन् । शिक्षा क्षेत्रको यस खाले अराजकताको निदानको लागि शिक्षाशास्त्रीहरूको सही दृष्टिकोण र शिक्षा प्रणली समेत सही हुनुपर्छ ।

विज्ञान र प्रविधिले चमत्कारिक कार्य गर्दै आए पनि कलमी पौरखले संसार हल्लाउन सकेको छ । शेक्सपीयर, लक्ष्मीप्रसाद, शेली, पारिजातहरूले संसार हल्लाइरहेकै छन् । स्रष्टाले सिर्जेका कुरा हर पिँढींलाई हुन्छ । विश्व मानव सभ्यताका निम्ति सृष्टिकर्ता अमृ्ल्य नीधि हो । स्रष्टाले नयाँ सृष्टि गर्छ । त्यसैले पनि ऊ समाजको अति नै महत्वपृ्र्ण व्यक्ति हो । आजका स्रष्टाका कलमले समाजका अमिल्दा पक्षप्रति खबरदारी गर्नुपर्छ । समाजमा व्याप्त थिचोमिचो, शोषण–दमनलाई हटाउन कलमी युद्धमा होमिनु जरुरी हुन्छ । समाजमा नौलो चेतना छर्न सकेमा मात्र असली अर्थमा स्रष्टा कहलिन सकिन्छ । सञ्चार, साहित्य, कला, संस्कृतिको विकास भन्ने नाम सुन्नासाथ कुम्भकर्ण निन्द्रामा रहने संस्कार नेपालका हरेक सरकारमा छ । सञ्चार, साहित्य, कला, संस्कृतिमा लाग्नेहरूको जीवनवृत्तिको लागि सरकारी क्षेत्रबाट नै विशेष, विशेष काम पश्चिमी राष्ट्रमा हुन्छ भन्ने कुरा साहित्यकार कृष्ण धरावासी बताउनुहुन्थ्यो । जीवनवृत्तिको त कुरै छाडौँ, हामीकहाँ चाहिँ मान्छेले कलम र वाणीको पेशामा रहेर जीवन बचाउन हम्मे पर्यो, परिरहेछ । मिथिलाञ्चल पनि कला–संस्कृति, रहनसहन, पर्व मेलामा कोहीभन्दा कम छैन, सांस्कृतिक सम्पदाले धनी छ, समृद्धशाली छ । नेपालीहरूको सांस्कृतिक सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा मिथिलाञ्चलले ओगटेको छ । मैथिल नारीहरू सर्जक बनेर सिर्जना गर्ने मिथिला चित्रकला त नेपालीहरूको निजी सम्पदा बनेको छ । विश्व माझ नेपालीलाई चिनाउने एउटा अनुपम कडी बनेको छ ।

जनयुद्धलाई आफ्नो जीवन बनाएर शोषणरहित समाजको निर्माणमा जुटेका कवि विद्रोहीका कवितामा वर्गमाया, उत्तेजना, घृणा, सहिदश्रद्धा, स्नेहको फ्युजन पाइन्छ । उनका कविताहरू शक्तिशाली बन्दुकका गोलीजस्ता चोटिला र प्रभावयुक्त छन् । वर्गप्रेमी र वर्गघृणाको भाव छताछुल्ल रूपमा पाइन्छ । समाज रूपान्तरणका पक्षमा कवि विद्रोही कवितामा खरो साथ उभिएका छन् । ‘कवि राजेश विद्रोहीभित्र खाँट्टी कविमन पाएँ । कविता संग्रह ‘रक्तमुच्छेल अंकुरण’ नसिध्याइ निद्रा लागेन । वेजोड लेखेछन् । विशेषतः सहिदहरू वारेका कविता पढ्दा मन भक्कानियो । मेरो सौभाग्य नै हो कि जनयुद्ध मैदानका खरा र दरा भावनाको पाठक हुन पाएँ । कवि विद्रोहीभित्रको कवित्व भावनालाई लाखौँलाख अभिवादन । यत्रो विशाल मन र क्षमता सप्तरीभित्र पनि लुकेको पाउँदा सप्तरीको सेवामा आफूले जीवन विताएकोमा अहिले रत्तिभर पछुतो छैन । कवि विद्रोहीको जस्तै विचार भएका मात्र १०० मधेश पुत्र जन्मिएका भए र सोही अनुरूप काम गर्दिएका भए मधेशलाई काँचुली फेराउनबाट कसैले रोक्न सक्ने थिएन । ’ कवि विद्रोहीका विद्रोही विचारले भरिपूर्ण कविताकृति ‘रक्तमुच्छेल अंकुरण’ पढेपछि लिट्ल फलावर सेकेण्डरी स्कूल राजविराजकी शिक्षिका लक्ष्मी रिजालले दिएको यस प्रतिक्रियाबाट समेत कविको खुवीलाई आंकलन गर्न सकिन्छ ।

एकचोटिको कुरा हो, ठूलो समुद्रमा आँधीबेरी आयो । सामुन्द्रिक तूफान यति भीषण रूपमा आयो कि समुन्द्रका छालहरू टाढाटाढाका बगर र किनारातर्फ हाम फाल्न थाले । छालसँगै सयकडाँै माछाहरू माछाका भुराहरू बगरमा फालिए । तूफान पछि त्यहाँ हज्जारौँ मान्छेहरूको मेला लाग्यो । उनीहरू बालुवामा माछाहरू तड्पिएको दृश्यहरू हेर्न आएका थिए । रातदिन पानीमा बस्ने माछाहरू पानी बेगरको बालुवामा तड्पिएर उफ्रिरहेका थिए । मान्छेहरूका लागि भने त्यो रमिता भएको थियो । हजारौँ मान्छेहरूको भीडमा एउटा मान्छेचैँ ती जीवित माछाहरूलाई दुईटै हातले टिप्दै पानीमा फ्याँक्दै गरिरहेको थियो । सयकडौँ माछाहरू उफ्रिरहेको ठाँउमा ऊ लगातार समुद्रमा माछाहरू फ्याँक्दै थियो । उसलाई देखेर मानिसहरूले भने,– पागल के नचाहिने काम गरिरहेको होला ? यत्रा माछाहरूलाई कहिले यसले समुन्द्रमा टिपेर हाल्न सक्छ । नचाँहिदो काम, दुस्साहसी काम किन गरेको ? यसको के अर्थ छ र ? ऊप्रति गरिएको टिप्पणी सुन्यो । अनि उसले जवाफ दियो– “म के गरिरहेको छु भन्ने कुरा मैले समुद्रमा फ्याँकेको एउटा माछालाई सोध । त्यसले मेरो कामको अर्थ बताइदिनेछ । ” वास्तवमा मृत्युको मुखमा तड्पिरहेको माछाहरूलाई टिपेर समुद्रमा पुर्याइदिने, माछाहरूलाई पुर्नजीवन दिने व्यक्तिलाई भीडले पागल बनाइदिएको छ ।