विश्लेषण/समालोचना

पढेकामध्ये बिर्सी नसक्नु किताब थुप्रै हुन्छन् तर आत्मीयता अनुभव हुने निकै कम । म्याक्सिम गोर्कीका उपन्यास ‘आमा’, ‘बाल्यकाल’, ‘जीवनको मार्गमा’, ‘मेरा विश्वविद्यालयहरू’, मिखाइल सोलोखोबको ‘मान्छेको भाग्य र दोनका कथाहरू’, गुस्ताब फ्लुबर्टको ‘म्यादम बोभारी’, गाबि्रयल गार्सिया मार्खेजको ‘क्रोनिकल अफ अ डेथ फोरटोल्ड’, मिलान कुन्देराको ‘जोक’, नाथानियल हाथोर्नको ‘स्कारलेट लेटर’, मिलारोद पाभिचको ‘ल्यान्डस्केप पेन्टेड विथ टी’, मोपासाँ, चेखब, गोविन्द गोठाले, उदयप्रकाश, मनु ब्राजाकीका कथाहरू अविस्मरणीय लाग्छन् ।

सामाजिक र सांस्कृतिक विविधताले परिपूर्ण तराईमधेसका लागि यो चाडपर्वको मौसम हो । चाडपर्वको क्रम बाह्रै महिना चलिरहे पनि कृषिप्रधान यस क्षेत्रमा खेतिपाती सकिएपछि चाडपर्वको शृङ्खलाले तिब्रता पाउँछ । रक्षाबन्धन, कृष्णाष्टमी, चौठचन्द, ईंद, रमजान र अनन्त पूजालगायतका पर्व केही अघि सकियो भने जितिया र विजयादशमी तराईवासीले भर्खरै मनाएका छन् । त्यस्तै दीपावली र छठ मनाउने तरखरमा छन् ।

महान् पर्व वडा दसैँको बहिरगमनसँगै थारू समुदायमा सुकरात पर्वको लागि तयारी र चहलपहल सुरु हुन्छ । दीपावली अर्थात् सुकरातको दुई हप्ता पहिलेदेखि नै घर घरमा सरसफाइ लिपपोतको काम सुरु हुन थाल्छ । घरको मर्मत सम्भार चल्न थाल्छ । पुराना काम नलाग्ने वा नराम्रो देखिने घेरावारहरू हटाएर नयाँ घेरावार लगाउने वा बनाउने काम सुरु गर्न थाल्छ । घर आँगनमा माटो पुरेर सम्म पार्ने घरहरू सफा गर्न सेतो, रातो माटोले पोत्ने ‘मोख’ -ढोकाको दायाँ वाँया माथि बनाएका फलका लहरा वा अन्य आकृतीमा रङ रोगन लगाउने काम थालिन्छ ।

तिहारका विभिन्न आकर्षणमध्ये दीपावलीमा हालिने रेखी एक हो । लक्ष्मीपूजाको दिन घरआँगन र पूजाकोठामा हालिने विभिन्न प्रकारका रेखीले दीपावलीलाई रौनक दिइरहेका हुन्छन् । यसैगरी नेवारी समुदायले ‘हृमःपूजा’ गर्दा र नेपाल संवत्अनुसारको नयाँ वर्ष मनाउने क्रममा हालिने रेखीले यी पर्वहरूलाई आकर्षक बनाउँछन् । दीपावलीमा आकर्षक रेखी नेपालमा भन्दा भारतमा बढी प्रचलनमा छ ।

”मान्छेको रगतमा दुई कोशिका हुन्छन्-राता र सेता । आर.बी.सी. र डब्लू.बी.सी. । मेरो रगतमा चाहिँ अर्को एउटा कोशिका पनि पसेको रहेछ-एन.बी.सी. । त्यो भनेको नेपाली भाषा कोशिका हो । आर.बी.सी.को कमी भयो भने मान्छे सुकेर मर्छ अरे । डब्लू.बी.सी.को अनुपातमा कमबेसी भयो भने मान्छे क्यान्सर भएर मर्छ भन्छन् । मलाई के लाग्छ भने मेरो रगतबाट चाहिँ त्यो एन.बी.सी. निकालिदियो भने ‘हार्ट एट्याक’ हुन्छ कि मलाई ।”

नेपाली साहित्यमा पुरुष साहित्यकारहरूको तुलनामा नारी साहित्यकारहरूको उपस्थिति गुणात्मकरूपमा पछिपरेको त त्यसै पनि छँदैछ भने सङ्ख्यात्मक रूपमा पनि कम अनुभव हुँदै आएको हो । स्थापित अघिल्लो पुस्तालाई छोडेर पचासको दशकदेखि कलम चलाउन थालेर आफ्नो दरिलो उपस्थिति देखाइसकेका केही महिला साहित्यकारहरू विधागतरूपमै स्थापित भइसकेका छन् । कथाकार तृष्णाराज्यश्री कुँवर पनि यसैमा पर्छिन् र उनको भर्खरै प्रकाशित कथासङ्ग्रह ‘सेराज अहमद’ ले उनलाई महिला कथाकारको सूचीमा दर्ता गराएको मात्र नभएर सिङ्गो कथाविधामै दरिलो उपस्थिति सावित गराएको छ ।

साहित्य र राजनीति दुबै क्षेत्रमा स्थापित भएका धेरै साहित्यकार राजनीतिक नेतृत्वमा पनि छन् । जसमध्ये प्रदीप नेपाल दुबै क्षेत्रमा विशिष्टता हासिल गर्न सफल स्रष्टा हुन् । ठूलो पार्टीको नीति निर्माण तहको हैसियत राख्ने नेपाल पटकपटक मन्त्रीसमेत भइसकेका छन् । उनी साहित्यमा कथा, उपन्यास, नियात्रा, संस्मरण आदि विधाका तीन दर्जन कृतिका स्रष्टा हुन् । ‘बन्दीगृहका सिर्जना’ उनको पछिल्लो संस्मरण र सिर्जनाहरूको संयुक्तसङ्ग्रह हो ।

युवाकवि तथा नाटककार रोशन सुवेदीको कवितासङ्ग्रह ‘धूपीको गीत’ २०४३/०४४ सालदेखि छापामा आएका कविताहरूको सङ्ग्रह हो । सुवेदीका कवितामा उनका प्रजातन्त्रसँगै मौलाएका विकृतिहरूको प्रतिनिधित्व पनि गरेका छन् । कवि पनि यही समाजको एउटा अङ्ग भएकोले पनि उसले समाजको हरेक कुराहरूलाई भोग्नु पर्दछ, केही सुखद भोगाई र केही दुःखद भोगाईका द्रष्टाको रूपमा रहने भएकोले समाजका हरेक पक्षहरूमा उसको उपस्थिति रहेको हुन्छ ।

राणा शासनकालमा बिद्रोहीभावका कविता लेखेबापत् सर्वस्वहरणसहित १८ वर्षको जेल सजाय सुनाइएका सिद्धिचरण श्रेष्ठका तीन दर्जनको हाराहारीका कृतिले उनलाई ‘युगकवि’ बनाएका छन् । वि.सं. १९६९ सालमा जन्मिएका कविको वि.सं. २०४९ सालमा स्वर्गारोहण भइसकेको भए पनि अनेकौँ कृतिमार्फत् उनी सम्झनामा तरोताजा छन् । उनीद्वारा लिखित अप्रकाशित पाण्डुलिपिहरूको ‘युगकवि सिद्धिचरण प्रतिष्ठान’ मार्फत् खोजीनीति र प्रकाशन गर्ने काम हुँदै आएकोले पनि उनीप्रतिको साहित्यिक चासो निरन्तर देखिँदैआएको छ ।

आस्थाको बगैंचा (कवितासङ्ग्रह), सडकसीमा (नाटक) र अँध्यारो भित्रको मान्छे (कथासङ्ग्रह ) पछि अनलाइन डट कम (कथासङ्ग्रह ) लिएर नेपाली साहित्यको आख्यान विधामा देखापरेका कथाकार राममणि ढुङ्गेल आफ्ना पूर्ववर्ति कथाकारहरूभन्दा पृथक् शैली, शिल्प र कथानक लिएर देखापरेका शिल्पी हुन् । आफ्नै समाजमा देखिने विकृति, विसंगति, भ्रष्टआचरण र विविध परिवेशका कटुतालाई कथाकारले यी कथाहरूमा जीवन प्रदान गरेका छन् ।

जम्माजम्मी पचास वर्ष बाँचेका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका एक त्यस्ता पात्र हुन्, जसको बारेमा सबैभन्दा धेरै लेखिएको छ, सबैभन्दा धेरै बोलिएको छ, सबैभन्दा धेरै पढिएको छ र सबैभन्दा धेरै चर्चा गरिएको छ । उनको बहुआयामिक व्यक्तित्वको विशालता कस्तो छ भने उनी सधैँ सबैका लागि अध्ययन, विश्लेषण, अनुसन्धान र खोजका शाश्वत विषय बनेर रहेका छन् । सम्भवतः यही कारण होला, उनको सन्दर्भमा एउटै मानक स्थापित गर्नै सकिँदैन । यसै सन्दर्भमा बजारमा हालै एउटा पुस्तक आएको छ- ‘महाकविका भूमिका’ ।

नेपाली वाङ्मयलाई सुदृढ र समृद्ध तुल्याउनमा साहित्यका विविध विधाहरूको भूमिका उल्लेखनीय छ । स्रष्टाहरूले विभिन्न विधामा कलम चलाएर नेपाली साहित्यलाई जीवन्त र पठनीय बनाएका छन् । यसै सन्दर्भमा जीवनी साहित्य पनि पाठकवर्गमा रुचिकर सामग्री हुँदै आएको छ । त्यसमाथि महापुरुषहरूको सङ्घर्षमय गाथाको प्रस्तुति, आरोह-अवरोह, हाउभाउले त्यसबेलाको समाजको परिस्थितिको आँकलन गर्न सहयोग पुर्‍याउँदछ ।

नेपाली साहित्यको इतिहासमा एउटा फरकखालको कृति देखापरेको छ -‘स्रष्टा र डिजिटल वार्ता’ विविध कारणले देशबाट बाहिरिनु परेका, अलगखालको वातावरण अवलम्बन गर्नुपरेका, अलग संस्कृति र संंस्कार धारण गर्नुपरेका, अनेकौँ फरक किसिमका अप्ठेरासँग जुध्नुपरेका, आचरण, धर्म र स्वभावसमेत कारणवश भिन्न अपनाउनुपरेका असङ्ख्य नेपालीहरूका पीडा, खुसी दुबैलाई छर्लङ्ग पार्ने सैद्धान्तिक आधारसमेत प्रस्तुत गर्दै देखापरेको छ-यो कृति ।

करिब सत्र वर्षअघि प्रकाशित डा. तसलीमा नसरिनको उपन्यास ‘लज्जा’ अहिले पनि उत्तिकै लोकप्रिय र सान्दर्भिक देखिन्छ । विशेषगरी लज्जाले जहाँ कुनै पनि वाहानामा जातीय सद्भाव खलबलिन्छ वा खलबलिएको हुन्छ त्यहाँको अवस्था कति दर्दनाक हुन्छ भन्ने कुरालाई साङ्गोपाङ्ग केलाउने प्रयास गरेकाले समसामयिक राजनीतिक परिवेशमा झनै सान्दर्भिक हुनपुगेको छ । सन् १९९२ को डिसेम्बरमा भारतको अयोध्यामा घटित बाबरी मस्जिद काण्डपछि बङ्गलादेशका बहुसङ्ख्यक मुसलमानहरूद्वारा अल्पसङ्ख्यक हिन्दुहरूमाथि गरिएको अत्याचारको विषयलाई लिएर लेखिएको लज्जालाई लेखिकाले बङ्गलादेशलाई माया गर्ने सबैको हारको दस्तावेज मानेकी छन् ।

बडा दसैँ नेपालीहरूको संस्कृतिको प्रतीक बनेको छ । यो अन्याय अत्याचारको नाश, नैतिकताको प्रदर्शन, आस्थाको प्रतीक बनेको छ । यसले अन्धविश्वास रूढी-कुरीतिको विरोध गर्दै सत्धर्म र विवेक स्थापना गर्न प्रयास गरेको छ । यो कर्मको रूपमा संस्कृतीय बनेर नेपाली जनजीवनमा छाएको छ । यसलाई कुनै धर्म वा जातसँग सम्बन्धित नभई जनताको कल्याणको रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता छ ।

साहित्यको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सम्बन्ध मानव समाज, सभ्यता र इतिहाससँग रहेको हुन्छ । मानिसले मानवीय जीवन र इतिहासका घटना, प्रसङ्ग आदिलाई कलात्मक किसिमले प्रस्तुत र सम्प्रेषण गर्न थालेबाट नै साहित्यको शुभारम्भ भएको हो । यसरी श्रुतिपरम्पराबाट सुरू भएको लोकसाहित्य हुँदै लिखित साहित्यसम्म आइपुग्दा साहित्यका क्षेत्रमा पनि धेरै विकास भएको छ । समय, परिस्थितिअनुरूप अघि बढ्दै जाँदा साहित्यिक क्षेत्रमा पनि नयाँनयाँ मूल्य-मान्यताहरू स्थापित भएका छन् । यसरी स्थापित भएका मान्यताहरूमध्ये लघुकथासम्बन्धी अवधारणा पनि एक हो ।

हाम्रा पुर्खाले नेपालको चिकित्सकीय आदर्शका रूपमा भगवान् धन्वन्तरीलाई स्थापित गरेका छन् । जगत्कल्याणको सूक्ष्मतम् भावलाई ढुङ्गामा कुदेर अमरत्व प्रदान गर्ने हाम्रा पूर्वजले भगवान् धन्वन्तरीको मन्दिर पनि बनाएका छन् तर उनका मन्दिर जताततै भने सार्वजनिक स्थलमा त्यति पाइँदैन । वैद्यहरूको पुरानो वस्तीबीच काठमाडौंको पशुपति क्षेत्रमा धन्वन्तरीको मन्दिर छ । जयवागीश्वरी स्थित नवाली टोलको ‘लुँहिटी’ ढुङ्गाबाट बनेको छ । यस मन्दिरमा राखिएको मूत्ािर् पनि ढुङ्गाकै छ ।

कात्तिक कृष्णपक्ष त्रयोदशीको दिनलाई आयुर्वेदका प्रवर्तक भगवान् धन्वन्तरिको जयन्तीको रूपमा मनाउने प्रचलन छ । यस दिन आयुर्वेदका चिकित्सक, कविराज, वैद्य तथा आयुर्वेद सम्बन्धित अन्य सङ्घसंस्था अस्पताल, चिकित्सालयमा भगवान् धन्वन्तरिको पूजा गरिन्छ र आफ्नो र आफ्ना सबै रोगी र अन्य व्यक्तिको दीर्घायु सुस्वास्थ्यको कामना गरिन्छ ।

नेपाली भाषका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको शतवाषिर्की समारोह धुमधामका साथ मनाइनु सर्वथा स्वाभाविक हो । उहाँ बहुमुखी प्रतिभासम्पन्न साहित्यकार हुनुहुन्थ्यो । उहाँका साहित्यिक रचना असङ्ख्य छन् । उहाँद्वारा सिर्जित केही रचना अझै अप्रकाशित छन् । शतवाषिर्की समारोहको समयावधिमा उहाँका अप्रकाशित कतिपय रचना प्रकाशन भए । यो उल्लेख्य र उदाहरणीय योगदान हुनसक्छ- नेपाली साहित्यको श्रीवृद्धिका लागि ।

अनार दाना दाँतका लहर खोलेर हाँस न
तिमीले हाँसे म हाँक्न सक्छु इन्द्रको आसन ।

प्रसिद्ध खण्डकाव्य मुनामदनको मार्मिक पङ्क्ति हो यो । वैदेशिक रोजगारीका लागि मदन धन कमाउन ल्हासा जाँदा आफ्नी प्रेयसी मुनालाई सान्त्वना दिन र हाँसोपूर्ण बिदाइको आग्रह यसमा गरिएको छ । अहिले मात्र होइन करिव ७५ वर्ष अगाडि मुनामदनको रचनाकालमा पनि नेपालीहरू वैदेशिक रोजगारीमा जान्थे भन्ने दह्रो साहित्यिक प्रमाण पनि हो यो ।