व्यक्तित्व समीक्षा

मृगौला खराब भएका पप सम्राट ओम विक्रम विष्ट सहयोगार्थ साँस्कृतिक साँझ नामक कार्यक्रमको लागि आयोजक तयारीमा जुटेका छन् l आगामी जनवरी २० तारिखमा डिसी क्षेत्रमा हुने उक्त कार्यक्रममा उनको उपचारको लागि खर्च जुटाउन कार्यक्रम गरिने भएको हो l

https://www.gofundme.com/saveombikrambista

स्वदेश होस् या प्रवास जहाँ पुगेपनि प्रतिभावान सर्जकहरुले सिर्जना गर्न कहिले छाडदैनन्, यस्तै एक प्रतिभाशाली उदाहरण हुन् गायक भरत थापा असफल । रोजगारीको सिलसिलामा इजरायललाई कर्मभूमि बनाएर संघर्ष गर्दै आएका यिनै गायक भरत थापा असफलले राष्ट्रिय भावना र देशप्रेमले ओतप्रोत गीत हालै बजारमा ल्याएका छन् । देशको सम्झनाले सताएको यादलाई निकै मार्मिक शब्दहरू लेखेका छन् इजरायलमै रहेका गीतकार सुमन कार्कीले भने युवा संगीतकार विजय सिँढी अधिकारीले यो गीतमा सुमधुर संगीत भरेका छन् ।

साहित्यकार गोविन्द गिरी प्रेरणाको चालीस वर्षे जोवनभन्दा पाठकवृन्दलाई अपत्यारिलो लाग्ला । उनको उमेरको कुरा गरेको होइन मैले । उनको लेखकीय उमेरको कुरा गरेको हुँ । उनले लेखेको पहिलो प्रकाशित रचना प्रकाशन भएको ठ्याक्कै चालीस वर्ष पुगेको छ । उनी ४० वर्षदेखि नित्य निरन्तर लेखिरहेका छन् । नेपालमा हुँदा मात्र होइन संसारको जुनसुकै कुनामा पुग्दा पनि उनको लेखनले थकाइ मार्दैन ।

‘रचनाकारका रुपमा मात्र परिचित नारीमुद्रा एकै पटक भौतिक रुपमा प्रकट हुँदा आश्चर्य लाग्यो, लेखनधर्मी अनुमान थियो, त्यो एकै पटक हराएर नयाँ अनुहार सामुन्ने छ र सम्झनाका अनुभूतिहरूको प्रसङ्ग चल्छ ।

स्थापनाकालदेखि नै आफू संलग्न रहेको संस्था अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाजबाट छापिने नयाँ पुस्तक भनेको स्वभावतः बढी जिज्ञासा भयो र संस्थाका संस्थापक अध्यक्ष उपन्यासकार होमनाथ सुवेदी, अध्यक्ष पूरु सुवेदीका मन्तव्यको अडकल काटेँ, तर मसँग भूमिका, मन्तव्य आदिको अपेक्षा नभई व्याकरणत्मक सम्पादनको अपेक्षा रहेछ, त्यो काम गर्न म राजी भएँ र गरेँ तापनि पाठकीय चेतले ठहर्याएका केही टिप्पणी पनि गर्दै गएँ । यहाँ त्यही टिप्पणीमध्ये केहीलाई एकत्र गरेर सानो लेखको बान्कीमा प्रस्तुत गरेको छु ।

एउटा पाटो अभावमा रम्ने जिन्दगीको, अर्कोतिर शैक्षिक समुन्नतिभित्र दूरदृष्टि सजाइएका कुरा त्यसमा पनि साहित्यभित्र प्रकृतिका कुना कन्दरा चियाइएको; खुला बहुआयामको फाँटमा अङ्कित लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको नाम आजका सुकोमल बालहृदयदेखि बयोबृद्धका मनमस्तिष्कमा लिपिबद्ध प्रायः नभएको लाग्दैन । कलम कल्पनाको सागरभित्र वायुको गतिमा दौडिएका विलक्षण भाव लहरी जीवन्त छ, महाकविको आशुकवित्व प्रभावभित्र ।

“हैन सर, तपाईं पढेको मान्छे, के यो लिखा टिपाइ गरेको ? लु बेपार गरौं, बेकारमा यसरी लिखा टिपेर के उन्नति हुन्छ ?” बर्मेलीबाले मसँग यसै भनेका थिए आजभन्दा पैंतिस वर्ष अघि । त्यो बेला उनी भर्खरका थिए ।

“होइन, सर तपाईं ता पढेलेखेका मान्छे, अब केही कारोबार नगरी भएन, तपार्इँ नगर्ने भए पनि म ता बसेर हुन्न । म यो जागिरसागिरको कुरा सोचिरहन्न । के गरुँ ? लु केही सल्लाह दिनुपर्यो ।” त्यो बेला उनले अर्को एक दिन मसँग सल्लाह मागेका थिए ।

मलाई यतिखेर अरस्तुको अन्धविश्वासले डल्लो पारिदिएको छ । आफ्नै परिवेशको धुमिल अन्धकार, जुन भाँती भाँतीका अविद्या, अचेतना, रूढि र अन्धविश्वासको मिश्रणबाट निर्मित रूमलो जहाँ म हराइरहेको बखत, त्यसबाट मुक्त हुन थोरै चेतन भोरको याचना गरिरहेको बखत अरस्तुको अन्धविश्वासले घाँटी अठ्याइदिएको छ । उहिल्यै कलेज पढ्दा राजनीति शास्त्रमा अरस्तुका सिद्धान्तहरू खुब रसपूर्ण तरिकाले पढियो । आजभन्दा तेइस सय वर्ष अगाडिका संसारकै उन्नत चेतन ज्योति । सोक्रेटसका नाति चेला, अफलातूनका सहोदर चेला । यिनी त्यो युगका चिन्तक दार्शनिक मात्र थिएनन् । थिए काव्यशास्त्री, राजनीतिशास्त्री र वैज्ञानिक ।

साहित्यकार सदानन्दको यात्रा विवरणको यो काठमाडौदेखि देहरादुन कृति, कृति प्रकाशनको हिसाबले आठौ कृति हो र नियात्रा विधाको हिसावले पहिलो र एकमात्र कृति हो । ३८ पृष्ठको सानो पुस्तकको भूमिका लेख्नुभएको छ –भवप्रसाद त्रिपाठीले । वहाँ दिगो भू–व्यवस्थापन कार्यक्रम हेल्भेटास नेपालको टिमलिडर हुनुहुन्छ र उहाँले जनाए अनुसार सदानन्दको यो यात्रा विवरण हेलभेटास –नेपालले नै आयोजना गरी भारतको उत्तराञ्चल प्रदेशमा नयाँ प्रविधिबारे ज्ञान हासिल गर्न आयोजना गरिएको थियो र यो विवरण त्यसकै उपज हो । यस यात्रा विवरणलाई नियात्राका निम्न आधारभूत तत्त्वहरूका आधारमा अध्ययन गरिन्छ –(क) अविस्मरणीय भोगाइ (ख) परिवेश चित्रण (ग) तटस्थता (घ) सुसङ्गठन् (ङ) पात्र) (च) भाषा शैली ।

महान् वुद्धपुरुष लाउत्सुको जन्मभूमि चीनमा जन्मिएर संसारलाई प्रेम, आनन्द, उल्लासको माध्यमबाट मानवआत्माका टाँसिएको युगयुग पुरानो दुःख पखाल्न आह्वान गर्ने, अनि ताओको मर्म बुझेको स्वीकार गर्ने कवि हुन् ली पो । लियोका यी काव्यपक्तिहरू मुटुको भित्री तारलाई छोइदिन्छ–

यस जगतमा हाम्रो जीवन
एक महान् स्वप्त मात्रै हो
म किन दुःख खेप्दै जीवन बिताऊँ ?
मलाई दिनभरि नै पिएर लट्ठिन देऊ ।

मानिसहरू भन्छन्
मेरो शरीरबाट जोवन बगेर गएको छ
र मेरा शिराहरू ठिक उस्तै किसिमले फाटेका छन्
जसरी शराब झिक्दा रसिला अङ्गुरहरू फुट्छन्
तर मलाई त यतिमात्रै अनुभव हुन्छ
कि एक दीर्घ निः शवसपछि
मेरो मुटुको बोझ हलुङ्गो भएको छ
मैले आफैँसँग यो प्रश्न सोधें
“ममा त्यस्तो के छ जसले गर्दा
एक शिशु मेरा काखमा खेलोस् ?”

इटालीमा जन्मेका (सन् १२६५–१३२१) महान् कवि दात्तेको काव्यिक योगदानलाई जतिसुकै प्रशंसा गरेपनि अघुरो हुन्छ । एउटी केटीलाई जीवनको आरम्भिक दिनमा नदेखेका भए, सायद उनी यति महान् काव्यकार हुँदैनथे होला । कविहरूको जीवनमा सानो सानो घटना र सन्दर्भहरूले यति महत्त्व राख्छ, जसको प्रभावप्रेरणाले उनीहरू भित्रको विराट सर्जकीय चेत सल्बलाएर उठ्छ । यिनको जीवनमा यस्तै एक अद्भूत घटना घटेको छ । एकदिन उनले अचानक नौ वर्षकी कलिली सुन्दरी बालिकालाई देखे । दात्ते उनको सुन्दरताप्रति यति मनमुग्ध भएकी जीवनभरै त्यो केटीको मोहनीरूप र प्रेमले उनलाई छोडेन ।

पोखराथोक पाल्पाबाट बसाइँ बदलेर हाल होराइजन चोक बुटवल रुपन्देही जिल्लामा बस्दै आउनु भएका वरिष्ठ साहित्यकार कृष्णप्रसाद कोइरालालाई नचिन्ने साहित्यकार शायद छैनन् जस्तो लाग्छ । पोखराथोक साहित्य संगम पाल्पा र लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठानू, रुपन्देहीसित उहाँको संस्थागत सम्बन्धन रहेको कुरा पनि जानकारी गराउन चाँहे । खासगरी भन्नुपर्दा लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठान रुपन्देहीको जन्म भएपश्चात् अँझै उहाँसँग मेरो सामिप्यता बढिरहेको कुरा सत्य हो ।

‘बूढो माझी र समुद्र (उपन्यास)’ विश्वप्रसिद्ध उच्च कोटिका कृतिहरूमध्ये एकमा पर्दछ । एउटा बूढो माछा मार्ने माझीको संघषशीलतालाई यसरी प्रस्तुत गरेको छ कि जसबाट यसका पाठकहरूले सहजै ग्रहण गर्न सक्छन्– मान्छे भएर जन्मेपछि मृत्युपर्यन्त संघर्षशील जीवन भएर बाँच्न सक्नुपर्छ र जीवनका जस्तासुकै कठोर चुनौतीहरूलाई पनि बूढो माझीले माछासँग लाप्का खेलझैं खेल्न सक्नुपर्छ । संसारलाई संघर्षशील भएर बाँच्न प्रेरित गर्दै आफू भने बूढेसकालमा पेस्तोल पड्काएर आफ्नो इहलिला समाप्त गर्ने विश्व प्रसिद्ध स्रष्टा हुन् अर्नेस्ट हेमिङ्ग्वे, जसबाट लेखिएको थियो माथि उल्लेखित संसार प्रसिद्ध उपन्यास ‘बूढो माझी र समुद्र’ ।

स्रष्टाहरूका जीवन पत्याउनै नसकिने दुःख र तनाबहरूले भरिएका हुन्छन् । कष्ट र अभावहरूले घेरिएको हुन्छ । फेरि करिष्मामयी सफलताका व्यञ्जनहरूले पनि उनीहरूलाई नै ढाकिरहेको हुन्छ । भाव र अभावहरूको महासागरमा उनीहरू मानवविश्वलाई चकित गराउने गरी गोता भरिरहेका हुन्छन् । जीवनमा यस्तै अद्भूत करिष्मा पैदा गर्ने लेखक समरसेट मम पनि हुन् ।

‘जगत्की अपार अभियन्ता आमा ।
संसारकी सौष्ठव सार आमा ।
सृष्टिकी शश्यशालिनी व्योम आमा ।
वात्सल्यकी प्रशान्त गहिराइ आमा ।
चेतन अजेय परा र अपरा विद्यामा आमा ।
आदि र अनादि इतिहासकी ऊर्जामय धरा आमा ।
अशेष युग्म प्रतीकहरूमा आमा । समष्टि विम्बाकृतिमा आमा ।
एकअनेक पाश्र्वमा आमा ।
आमा । आमा । आमा ।’

विश्वका सर्वश्रेष्ठ लेखकहरू मित्र सजिलै पर्ने लेभ तोल्सतोईको जीवनरोचक तथा मार्मिक अभिव्यञ्जनाहरूले भरिएको छ । आत्मरूपान्तरणको लागि उनको जीवन विश्वका स्रष्टाको निम्ति प्रेरणाको पुञ्ज बनेको छ । आफू एक कुलिन, धनाढ्य र असाध्यै सम्पन्न जमिनदार या सामन्तको छोराको रूपमा जन्मिएर जीवनका ऊर्वर यौवनकालमा रक्सी, रण्डी, मांश, मिष्ठान्न, शिकार, जुवा, जाँडमा डुबेर ऐसआरामको जीवन भोग्दै उत्तरार्धमा त्यसकै अन्तर्गमबाट यी तमाम चीजहरूको निस्सारतालाई सूक्ष्म रूपमा अनुभूत गरेर एक त्यागी सिद्ध, सन्तको जीवनलाई अनावरण गरे ।