सामाजिक समीक्षा

यो केही वर्ष अघिको कुरा हो । चर्चित कलाकार हरिवंश आचार्यले ‘चिना हराएको मान्छे’ पुस्तक लेखे । रातारात सेलिब्रेटी लेखक भए । पत्नी शोकमा डुबेका हरिवंशले नेपाली पाठकलाई राम्रैगरी पठन सामग्री दिए । उनको जीवन खुला पुस्तकमा पढ्न पाएर धेरैले साहित्यको आनन्द लिए । अहिले अख्तियारका मोनिटर लोकमान एकाएक ‘फाइल हराएको मान्छे’ भएर समाचारमा चर्चित भएका छन् । आखिर जसरी भए पनि चर्चित हुनुसम्म त हो । सुचर्चित या कुचर्चित ।

मलाई चलचित्र हेर्न असाध्यै मन लाग्थ्यो । चलचित्रमा अरूभन्दा पनि नायकले नायिकालाई आफूतिर आकर्षित गर्नको लागि अनेकानेक डर लाग्दा कार्यहरूलाई पनि बढो बहादुरीका साथ सम्पन्न गरेर नायिकाको मन जित्न सफल हुन्छन् र आखिरमा नायिकालाई गलाएर नै छाड्छन् । कमलो हृदय भएका नायिकाहरू नायकको क्रियाकलापप्रति लालयित भएर उनीप्रति आकर्षित हुन्छिन् । पटक पटकको खलनायकको हैरानीबाट बच्न पनि नायकलाई साथ लिन बाध्य हुन्छन् । न्यायको वकातल गर्नमा नै नायकहरू चलचित्र नसकुन्जेल लागि पर्छन् । नायकले गरेका यस्ता कार्यहरू मलाई असाध्यै मन पर्थ्यो र मरिहत्ते गरेर चलचित्र हेर्नमा म ज्यादै लोभिन्थे ।

“जुन घरमा नारीको सम्मान हुन्छ, त्यस घरमा ईश्वरको पनि बास हुन्छ।” नारी शब्द आफैमा कति महान् छ, कति गर्व गर्न लायकको छ । “नारी र पुरूष एक रथमा दुई पाङ्ग्रा हुन्” भन्ने कुरा अवगत गराइरहन नपर्ला । नारीविनाको संसार कल्पना गर्न सकिएला त ? के पुरूष विनाको पनि संसारको कल्पना गर्नु महामूर्ख नठहरिएला त ? त्यसकारण आदिम युगदेखि नै नारी र पुरूष समान हुन् । नारी आमा हो, नारी दिदी बहिनी हुन्, यति हुँदा हुदै पनि नारीलाई यस समाजले नारी र पुरूषलाई एउटै रूपमा हेर्न सकेको पाइदैन ।

काठमाण्डौ बाहिरबाट भित्रिएका केही मानीसहरूले यहाँका प्रति जग्गामा कब्जा गर्दै सुकुम्बासीको प्रभुत्व जमाउँदै जगा धनी पुर्जा माग गर्दै यहँका बासिब्दा बन्दै गएका छन भने अर्को तर्फ यहाँका रैथाने बासिन्दाहरूको घरमा सरकारले बुल्डोजर चलाएर सुकुम्बासी बनाउँदै छन।

साहित्यमा लेखन र पठन अमूल्य कर्म हो । लेखकको नाम र शीर्षक पढ्दै थन्क्याउँदै जानु पाठकीय रोग हो । असल पाठक बन्न नसक्ने मान्छेलाई असल लेखक बन्न सहज हुँदैन । जसले पनि काम लाग्ने कुरा त पढ्नै पर्छ । नलाग्ने कुरा पत्ता लगाउन समेत पढ्नै पर्छ । पाठकीय भूमिका निर्वाह गर्न पनि पढ्नै पर्छ । नपढी नयाँ दिशा देखिँदै देखिन्न । वर्तमानलाई बुझ्न र दृष्टि तिखार्न पनि पढ्नै पर्छ । लेखन र पठन संस्कृतिले मलजल भेटेमा मात्र बुद्धिजीवी जन्मने र फैलने अवस्था आउँछ । अनि मात्र बौद्धिक क्रान्ति सम्भव हुन्छ ।

विधवाले भ्रमण गरेको भनी जनकपुरको जानकी मन्दिर अपवित्र भएकोले चोख्याउने हर्कतले महिला वर्गलाई मर्माहत तुल्याएको छ । जनकपुरमा राष्ट्रपति भण्डारीलाई गरिएको अभद्र व्यवहार र आचरणले महिलाहरूको हृदय पुन छिया छिया भएको छ ।

छात्राले आफ्ना श्रद्धेय बुबालाई सम्बोधन गर्दै अगाडि लेखेकी छिन्– अब म पनि सुझबुझसहितकी भएँ । सोचसमझको विकास हुँदै गएको अनुभूत हुँदै छ । कताकता मेरो ज्ञानको क्षितिज थुन्ने आफ्नै आफन्त भएको महसुस हुँदै छ । र, यत्तिखेर पत्र कोर्न वाध्य भएकी छु । यसलाई सकारात्मकरूपमा लिएर मेरो स्वच्छन्दताको मार्ग अँझ सफा पार्न सहयोग गर्नुहुने छ भन्ने कुरामा म आशावादी छु ।

परिवेश (क)

दुख: र मिहनेत गरेर एक छाक राम्रो खान लाउन मात्र हैन, हात कानमा टन्न गहना लगाउन र कालो चस्मा र हिल जुत्ता लगाएर स्कूटीमा घुम्नसम्म पनि कमी गराएका थिएनन गुणा बहादुर भण्डारी (नाम परीपर्तन) भाइले, आफू शिक्षित मात्र भए पनि उनका दाइले, यिनलाई विवाह गर्नु पूर्व राम्रो भारी बोक्न र निरोगी भएकीले पूर्वी पहाड ओखलढुङ्गा तिरकी रेग्मी परिवारकी काम गर्न काठमाण्डौ आएकी भए पनि आफ्ना भाइलाई विवाह गर्न बिचार गरेका थिए । यिन्का परिवार पनि राम्रा वरको खोजीमा त थिदै थियो । तिथि मिति जुर्यो २०५० सालमा । उनी साइली बुहारीको रुपमा सिन्धुपाल्चोकको बन्धनभन्ने गाउमा पुगिन् ।

नझुल्किदैमा संघियताको नौलो विहान
थपिंदै गए नेपालीका थुप्रै नयाँ चिहान
दलीय स्वार्थवीच नवीन लेख्दा विधान
खर्चेर ढुकुटीमात्र कहाँ नव सम्विधान ।

यतिवेला देश एकात्मक राज्य प्रणालीबाट संघीय वा प्रादेशिक राज्य प्रणाली तर्फ उन्मुख छ र निकट भविष्यमा यो देश भित्र थुप्रै प्रान्त बन्दैछन् । यस परिप्रेक्ष्यमा पहिला दुईवटा उदाहरण पेश गर्न चाहन्छु ।

पतिको मृत्युले शोकाकुल भएकी बिधवालाई आँशु पुछिदिन र सान्त्वनाका शब्द व्यक्त गर्न गाउँभरिका सबै आए । गाउँले युवक जति सबैले नरोऊ भाउजू, दु:ख-सुखमा साथ दिने हामी छौं नि भन्दै आत्मीयता देखाए । जब बिधवाले पतिको शेष पछि अब घरको ऋण कसले तिरि देला भन्दै रुन थालिन्, अघि भर्खरसम्म आफ्नै हातले उनको आँशु पुछिदिएका युवकहरू आ-आफ्ना घर पुगिसकेका थिए । बिधवा खुब रोइन् तर उनको ऋण तिरिदिन्छु भन्न कोही आएनन् । आज नेपालको अवस्था तिनै बिधवाको जस्तो भएको छ ।

आज दिउसो खाना खाने समयमा हामी नेपाली कामदारलाई हाम्रो देश नेपालको हालको परिस्थिति बारे कम्पनीको म्यानेजरले सोध्यो। हामी मौन रह्यौ। कारण हामी नेपाली भएको हैसियतले जुन पीडा र व्यथा हाम्रो हृदयमा छ त्यो न बोलेर भन्न सकिन्थ्यो न खुलेर बताउन सकिन्थ्यो न त हाम्रो आँखामा मनको वेदना अरु विदेशीले बुझ्न नै सक्दथ्यो। त्यो पनि यस्तो महाभूकम्पमा महाविपतिको यो बेला जब हजारौ हाम्रो आफन्तले अकालमा ज्यान गुमाउनु परेको छ, हजारौ बालबालिका अनाथ भएका छन्, हजारौ घरबार बिहीन भएका छन भने हजारौले अंगभंग हुनु परेको छ, यस्तै कुरा मनमा गुनिरहदा एक्कासि म्यानेजरको एउटा प्रश्न र हाम्रो देश प्रतिको उसको दृष्टिकोणले म स्तब्ध भएँ।

नेपालमा २०७२/०१/१२ गत शनिबार गएको महाभूकम्पले देश र देशबासी सम्पूर्णलाई क्षतविक्षत बनाएको छ अँझ पटक पटक भूकम्पको झट्का दोहारिरहदा हरेक नेपालीको मन यतिबेला त्रसित छ । वर्षौ देखि काठमाण्डौको मुटुमा अवस्थित धरहरा जसले विश्वमा म नेपाली हुँ भनेर गौरब साथ आफ्नो शिर ठड्याएर उभिएको थियो, हो ऊ पनि आज यस महाभूकम्पको शिकार हुन पुगेको छ सायद अब कहिले न उभ्भिने गरी टुक्रा टुक्रा भएर धुलो भएको छ । त्यसै गरी वसन्तपुर वरपरका यतिहासिक संरचना, धार्मिक स्थल लगायत उपत्यका बाहिर धेरैभन्दा धेरै ठाउँमा भौतिक संरचना अति दुखदायी तरिकाले ध्वस्त भएको छ कि सम्झदा मुटु फुट्ला जस्तो भइरहेछ । भौतिक संरचना आजै नभए भोलि फेरि पनि बन्ने सम्भावना हुन्छ तर अनगिन्ती मानवीय क्षति कसरी बिर्सनु?

भ्रष्टमा आचार प्रत्यय लागेर बनेको भ्रष्टाचारको अर्थ हुन्छ नियम वा कानून विरुद्ध नैतिक पतन हुने गरी घूस खाई पक्षपातपूर्ण निर्णय र व्यवहार गर्ने काम, भ्रष्ट मनशाय वा घूसखोरीको काम, पतित आचरण अथवा दूषित मर्यादा । बहुप्रचलित यस शब्दको अर्थ नबुझ्ने मानिस सायद बिरलै होलान् । नहुनु पनि किन ? बिहान उठेदेखि बेलुका सुतुञ्जेलसम्म कोही यसको सिकार भएका छन् भने कसैले सिकार गरेका छन् । कोही नियम कानूनले निषेध गरेका यस्ता कार्यहरू गर्न प्रेरित गरिररहेका छन् भने कोही व्यक्तिगत स्वार्थ र महत्वाकाङ्क्षा पूर्ति गर्न वा समाजमा रोवरवाफ देखाउनका लागि पनि यस्ता कार्यहरू गर्न अग्रसर देखिन्छन् । भ्रष्टाचार सुशासन र सभ्य समाज निर्माणको बाधकको रूपमा रहेको छ ।

आजभन्दा १०५ वर्ष अगाडि न्यु-र्योर्कमा समाजवादी विचारका केही साहसि महिलाहरूले आफूले काम गर्ने कारखाना सुधारको माग राखी गरेको हड्तालले बिजारोपण्ँ गरेको महिला दिवस अहिले विश्व भरिनै झाङिदै गएको छ । नारीवादी आन्दोलनका छालहरू बिभिन्न बेग र उचाई लिएर समय सापेक्ष आवाजका साथ उठिरहेका छन् । यो क्रम अहिले पनि जारिनै छ । विश्वभरिमा कुनै पनि त्यस्तो मुलुक वा क्षेत्र नहोला जहाँ महिलाको उपस्थिति नरहेको होस् ।

विद्वानहरू पनि कर्तव्य र अकर्तव्य बिचको फरक छुट्याउँदा अलमलिन्छन; अरे त्यसैले पो हो कि ?

कहिले एकताको बिकुल बज्ने हो ? कहिले नेपाली जनताले आफ्नो अधिकार ठाडो पारेर, छाती फुकाई शानले अनि शान्तिले बस्न पाउने हो ? आखिर कहिले ? नेपाली जहाँ गए पनि, देशमा नै भए पनि, आखिर नेपाली कै दुर्दशा किन यस्तो ? गरिब, दलित, जनजातीले नै किन बोका, राँगा झैँ रेटिनु पर्छ च्यापमा परेर ? अँझै कति खेलवाड गर्छौ त देशमा नेता हो ।

केही ७० वर्ष माथिका (१८३ जना) साहित्यकारलाई भानु पुरस्कारले नेपाल सरकारको १ मन्त्रालयले सम्मान गर्ने भयो। साहित्यकारलाई रित्तो हात किन पठाउने भन्ने आशयले होला, १०,०० ० हजार नगद पनि दिने भयो।