kbs

कहाँ जानु ?
कहाँ कहाँ भौँतारिनु ?
नचिनेको
कहिल्यै नदेखेको

असहृय भो
वीर भनिने नेपाली आज किन दिनोदिन निर्वल भो
शान्तिदूतको जन्मस्थल यही अशान्त, क्रान्त कसरी भो
सगरमाथाको उच प्रतिष्ठा हरपल किन ह्रास भो
बुझ पचाई हिँड्छाँै कसरी असहृय भो असहृय भो ।

कुरा वि.सं. २०१२ सालतिरको हो । म्याट्रिक परीक्षामा उत्कृष्ट अङ्क ल्याएकोले उहाँलाई खड्गशमशेरका नाति तुङ्गशमशेरका छोरा द्रोणशमशेरले यस्तो प्रतिभाशाली विद्यार्थीले पढ्न छोड्नु हुँदैन भन्दै खर्च दिएर बनारस पढ्न पठाएका थिए । पढ्न त जानु भयो तर आइ.ए. पढ्दापढ्दै उहाँमा सांसारिक मायामोहप्रति वैराग्य र आफ्नै जीवनप्रति पनि वितृष्णा उत्पन्न हुनथाल्यो ।

वि.सं. १९८५ कात्तिक २९ गते पहिलो पटक यस धर्तीमा आँखा खोलेका इन्दुशेखर चालिसे रामबाबु, रामेश्वर हुँदै नेपाली साहित्यको आख्यान विधामा कलम चलाएर ‘रमेश विकल’ को नामले चर्चित बन्न सफल भए । वि.सं. २००६ सालमा ‘शारदा’ पत्रिकामा ‘गरिब’ शीर्षकको कथा प्रकाशित भएदेखिको उनको लेखनयात्रा जीवभर चलिरहृयो ।

धेरै लेखिने र थोरै पढिने विधा हो कविता । पाठकमा मात्र होइन, समालोचकमा पनि न्यून खपत हुने अपच र निरीह कविता । कवितासङ्ग्रह भनेपछि पुस्तक पसलेले उपेक्षा गर्दै लेखक, प्रकाशकबाट लिनै मान्दैनन् । कविता होइन, अन्य विधाका रचना पठाउने सम्पादकीय आदेश हुने यो साहित्यिक माहौल ।

नेपाली साहित्यमा कविता विधा अत्यन्तै लोकप्रिय भइकन पनि बिक्रीको हिसाबले कविताका पुस्तकहरू कम मात्रामा बिक्री हुन्छ भन्ने यथार्थ आज पनि हामीमाझ कटुसत्य भएर बाँचिहेको छ । यही यात्रामा भज्याङमा उभिएर कवितासङ्ग्रह बोकेर उदाएका छन् कवि अच्युत घिमिरे ।

समकालीन नेपाली कविता-गीत क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपस्थितिका साथ परिचित गीता त्रिपाठीको प्रथम समालोचना कृति ‘दृष्टि विचरण ‘प्रकाशित भएको छ उनका ‘थुँगाः वनफूलका’ (२०६१) एक्लै-एक्लै (२०६१) दुईहरफ ओठहरू (२०६४) सारांश (२०६५) गीतिसङ्ग्रह र ‘नृशंस पर्खालहरू’ (२०६५) कवितासङ्ग्रहले उनलाई सशक्त नारी स्रष्टाका रूपमा स्थापित गराइसकेका छन् ।

मानिसमा विद्यमान ज्ञानरूपी शृङ्खलाका अनेकन रूप-स्वरूपहरूमध्येकै एक प्रमुख अङ्ग ज्योतिष विद्या मानिएको छ । यसलाई ज्ञानको आँखा पनि भनिन्छ र साहित्यसँग गहिरो तादाम्य राख्दछ । साहित्यकलाजस्तै यो पनि एउटा कलापक्ष हो ज्योतिष रहस्यमय रहे पनि चमत्कारिक नभएर विज्ञान हो भनिएको छ ।

नेपाली नाट्य, कला र सङ्गीतमा ज्यादै कम्ती पुस्तकहरू लेखिएका छन् । सैद्धान्तिक, व्यवहारिक ज्ञानबाहेक यी विषयका अनुसन्धानात्मक कृतिहरूको त झनै ठूलो अभाव छ । नेपाली सङ्गीतको साङ्गोपाङ्गो अध्ययन गरी लेखिएको कृति ‘नेपाली सङ्गीतका एक शतक’ पाठकसामु ल्याउने काम गरेका छन् सङ्गीतका अध्येता एवम् लेखक प्रकाश सायमीले ।

गाउँको सिरिखुरी बेच्दा पनि बीसोटा हजार हात नपर्ने घर र घडेरी छोडेर होटलमा भाँडा माझ्दै बी.ए. पास गरेका र लोकसेवा आयोगको तर मारेका एक जना नकच्चरोले एक दिन कुरैकुरामा भने – ‘हेर्नोस् गोविन्दजी, परीक्षा पास गर्नुस्, कति हुलाक कुर्नुहुन्छ ?

कथा सुरु भएकै थिएन । कथाको एउटा अनिर्धारित पात्र आएर आफ्नो भूमिकाका बारेमा मसँग सोध्न लाग्यो । म असमञ्जस्यमा परेँ । पात्रकै रूपमा निर्धारण गरिनसकेको पात्रले आफ्नो भूमिकाका बारेमा सोध्न आउनु कहाँसम्मको चाकडी !

म समय हुँ, म वर्तमान, भूत र भविष्य पनि हुँ । मैले हेरेको आजहरू हिजो हुँदैछन्, मैले हेर्ने भोलिहरू पनि आज हुँदै हिजोमा परिणत हुनेछन् । आज घट्ने सबै घटनाहरू हिजोसँग जोडिएका हुन्छन्, प्रत्येक आजहरूको निर्माण हिजै भइसकेको हुन्छ, हरेक भोलिहरू आजै बनिरहेका हुन्छन् । हिजो, आज र भोलिका बीच म रिङ्गरिहन्छु ।

नेता कुबेरप्रसाद मन्द हाँसोको साथ आफ्ना जुँगा मुसार्दै आरामदायी कुर्सीमा बसेका थिए । उनको ओठभरि मधुर मुस्कान सलबलाइरहेको थियो । आज उनी भित्रैदेखि प्रसन्न थिए । उनको चेहराबाट हाँसो र खुसी हराएको धेरै भइसकेको थियो ।

भएको जम्मा एक विघाहा बारी उसलाई पचेन । ऊ मात्र होइन देशभरिका हजारौँलाई बेउब्जाउ जग्गाले पोलिरहेको थियो र त सबैजना हानथाप गर्दै अर्कैलााई दिन उद्धत थिए ।

विश्रामस्थलको नजिकै आइपुगेकी छन् जमिला । जतिजति सोह्रखुट्टे नजिक पुग्यो, उनको पिठ्यूँमा भएको घाँसको भारी गरुङ्गो हुँदै गइरहेछ । सायद विश्रामस्थल नजिकिएकाले घाँसको भारी गरुङ्गिँदैछ उनको ।

कल्पनामा हराइरहेको थियो लेखक । ऊ एक्लै थियो आफैले संरचना गरेको त्यो घरमा । त्यो फ्लाटमा । आफ्नै कोठाको ओछ्यानमा ।

“यो गाडी विश्वासले मात्रै गुडिरहेको छ है सर !” यो भनाइ थियो मेरा लेखक मित्र वसन्तकुमार बस्नेतको । झसङ्ग भएँ म र यताउति हेरेँ । साँच्चि नै, माथि पनि भीर, तल पनि भीर । साँगुरो बाटो, हिलैहिलो । न कालो पाटी, न ढुङ्गा-गिट्टी ।

नेपालमा थेरवाद बुद्धधर्मको आफ्नै स्थान छ । यसको प्राचीन इतिहास स्पष्ट छैन तर पनि यसको विकास पहिलेदेखि नै भइसकेको थियो । भगवान् बुद्धको जन्म ई.पू. ५६३ मा नेपालको पुण्यभूमि लुम्बिनीको कपिलवस्तुको शालोद्यानमा भएको थियो ।

नदी प्रवाहजस्तै सधैँ नयाँ गतिमान, निरन्तर चर्चा र आदरका साथ सम्झना गरिरहने नाम नै विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला हो । ‘संसारका थोेरै व्यक्तित्वमा हुने विशेषता-व्यक्ति एक, व्यक्तित्व अनेक-बोकेका बी.पी नेपाली धर्तीका वरदपुत्र हुन् । (भट्टराई २०५८ ः ९४) ।’

गजलकारको रूपमा सुनेको नाम टोपेन्द्र शाहले कार्यक्रमको दुई हप्ता जति अघि फोन गर्नुभएको थियो । स्रष्टा सम्मान कार्यक्रम छ, आइदिनुपर्‍यो भनेर । त्यति टाढाबाट सम्झेर बोलाएपछि नजानु त भाउ खोजेको जस्तो हुन्छ, के गर्ने होला भनी म अल्मलिएको थिएँ ।