विश्लेषण/समालोचना

कोमल र हार्दिक मनको सुललीत अभिव्यक्ति हो गीत । मन छुने गीत गुन्गुनाउँदा बोझिलो मन पनि सजिलोको अनुभूत गर्छ । भोजपुर, दोभाने-४ सालेवामा जन्मेका बिमल गिरी चारपाने झापा हुँदै सीमा काटेर हुत्तिए ।

नेपाली साहित्यका वर्तमान कालखण्डका कुशल सर्जक बाबुराम लामिछानेको प्रशासनिक र साहित्यिक दुवै व्यक्तित्व सवल र सशक्त रहेको छ । उनी प्रशासक भएर विभिन्न जिल्लामा बस्दा अनुभूत व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनका सत्यतथ्यहरू पाखाको कथासङ्ग्रहमा सहज र सम्प्रेष्यरूपमा उद्घाटित छन् ।

कविता कसका लागि लेख्ने भन्ने अझै बहसको विषय नै बन्ने गरेको छ । त्यसो त कवितामा कलापक्ष ठूलो कि विचार पक्ष भन्ने विवाद पनि उस्तै छ । यी विवादहरूकै बीचमा कवि अतृप्त पाण्डेको कवितासङ्ग्रह ‘समयसित रुमाल छैन’ बजारमा आएको छ ।

थुप्रै उपन्यासहरू प्रकाशन गरिसकेकी, थोरै गजलसङ्ग्रहबाटै गजलकारका रूपमा धेरै प्रसिद्धि कमाइसकेकी स्रष्टा श्रेष्ठ प्रिया ‘पत्थर’ को कथासङ्ग्रह ‘एउटा अर्कै बाटो’ प्रकाशित पश्चात् उनी कथाकार पनि भइसकेकी छन् । प्रस्तुतसङ्ग्रहमा विभिन्न शीर्षक र सन्दर्भका सत्रवटा कथाहरू समाविष्ट छन् ।

नेपाली भाषाको व्याकरण लेखन परम्पराको फेहरिस्तमा बलदेव अधिकारी ‘गाउँले’ को एउटा अनुसन्धानात्मक गहन कृति थपिएको छ ‘मध्यस्थ व्याकरण ।’

‘बलेको आगो’ शीर्षकीय निबन्धसङ्ग्रह कवि मित्रलाल पंज्ञानीको नयाँ परिचय हो । २०३७ देखि २०६५ सालसम्ममा पाँचओटा कविता कृति प्रकाशित गरिसकेका पंज्ञानीले छैठौँ कृतिका रूपमा निबन्धसङ्ग्रह प्रकाशन गरेका हुन् । यो पंज्ञानीकै लागि पनि अभिव्यक्तिको नयाँ स्वरूप हो र पाठकले पनि यसबाट नयाँ ऊर्जा पाउने निश्चित छ ।

केही वर्षयता इन्टरनेट सञ्जालभित्रको फेसबुकले साहित्य प्रवर्द्धनमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको यथार्थ यस प्रविधिसँग नजिक रहेका सबैसामु जगजाहेर नै छ । आफ्ना अनुभूतिहरू एक-अर्कामा बाँड्न चाहनेहरूका लागि सहज माध्यम बनेको फेसबुकले केही राम्रा साहित्यकारहरू पनि जन्माएको देख्न सकिन्छ ।

उहाँको पिताजी ज्यादै रिसाहा र जण्ड स्वभावको हुनुहुन्थ्यो । पिताजीको रिसको भुङ्ग्रोमा उहाँ कारण-अकारण बारम्बार माछो बन्नुहुन्थ्यो ।

नेपाली साहित्यको आख्यान विधाले प्राथमिक काल तथा माध्यमिक कालको प्रारम्भसम्म पनि नारी हस्ताक्षर पाउन सकेन । माध्यमिक कालको पछिल्लो चरणमा ‘राजपूत रमणी’ (वि.सं.१९८९) उपन्यासमार्फत् अम्बालिकादेवीले सो अभावलाई पूरा गरिदिइन् ।

नेपाली साहित्यको कथा विधामा करिब पचास वर्षदेखि निरन्तररूपमा कलम चलाउँदै आएका विशिष्ट साहित्यकार सनत रेग्मी कथा क्षेत्रका सशक्त कथाकार हुन् । वि.सं. २००४ सालमा जन्मिएका रेग्मीको साहित्यिक कलम कथा विधामा नै समर्पित देखिन्छ ।

आख्यानपुरुषको उपाधि प्राप्त आख्यानकार ध्रुवचन्द्र गौतमको एक्काइसौँ उपन्यास ‘अप्रिय’ले प्रेम प्राप्त गरिरहेको छ अचेल । डा. ध्रुवचन्द्र गौतम उपन्यासमा नयाँनयाँ उपविधा र सिद्धान्तलाई भित्र्याउने प्रतिभा हुन् । यसअघिका धेरै उपन्यास यसको उदाहरण बनिसकेका छन् ।

आज समयले प्रत्येक मानिसलाई आफ्नो हैसियत, अवसर, अधिकार आदिको खोजीमा अग्रसर गराइरहेको देखिन्छ । राज्यले समेत सबैमा त्यो समानताको अवसर प्रदान गर्न नीति-निर्माण तहबाटै कार्ययोजनाहरू प्रारम्भ गरिरहेको छ ।

मल्लकालमा राजाको तान्त्रिकको रूपमा काठमाडौँ उपत्यका प्रवेश भएका हाम्रा पुर्खालाई पृथ्वीनारायण शाहले लखेटे । फेरि संवत १८४८ को नेपाल-भोट युद्धमा पराजय निश्चित भएपछि विद्यानन्द झाले धादिङको छत्रे देउरालीमा पुरश्चरण तपस्या बसेर तान्त्रिक विधिद्वारा भोट पराजित भएपछि हामीहरूको पुनर्स्थापना भएको थियो ।

शास्त्रीयसङ्गीत १३ औं शताब्दीदेखि मुसलमान र हिन्दु संस्कृतिको सम्मिश्रणबाट विकसित हँुदै आएको उत्तर-भारतीय शास्त्रीयसङ्गीत जसलाई ‘हिन्दुस्तानी शास्त्रीयसङ्गीत’ पनि भन्ने गरिन्छ । हिन्दुस्तानी शास्त्रीयसङ्गीत भन्नाले सितार, सरोद, हार्मनियम, तबला आदि जस्ता बाजाहरू ।

प्रकाशनमा संख्यात्मक बृद्धि भए पनि नेपाली साहित्य भण्डारमा गहनप्रकारका कृति कमै थपिने गरेका छन् । वितेको ०६७ सालमा संख्यात्मक रूपमा थुप्रै पुस्तक प्रकाशनमा आएपनि गहनप्रकारका कृति कमै आएको ठम्याई छ, साहित्यकार तथा पुस्तकप्रेमीहरूको । उनीहरूको बुझाइ छ-“साहित्यलाई पनि आम उपभोग्यवस्तुजस्तै विज्ञापनमार्फत् बेच्न थालिएपछि साहित्यका उपभोक्ताहरू अन्यौलमा पर्न थालेका छन् ।”

नेपाली शब्दसागरमा ढुसी शब्दको अर्थ ”ओस वा चीसो लागेर चीजबीज सड्दा झुस्स उम्रने वा ढुस्स फुलेको देखिने सेतो खालको भुवा वा झुस, ढुँडी” भनेर उल्लेख गरिएको छ । आखिर के हो त ढुसी ? ढुसी फन्जाइजगत्मा पर्छ, जसमा पीठो जस्तो देखिने पीठो ढुसी, च्याउ, बोटबिरुवामा पर्ने ढुसी, यिष्ट लगायत एक लाख भन्दा बढी प्रजाति पर्छन् ।

नेपाली शब्दसागर शब्दकोशमा रुद्राक्ष शब्दलाई ‘लामा-लामा हरिया केशर हाँगामा-फूल सेता हुने स्याउले एक ठूलो जातको रुख र त्यसैको साना ओखर वा तिमिला खाले काँडे फल ।’ भनेर परिभाषित गरिएको छ ।

रुद्राक्षलाई हाम्रो गाउँघरमा दाना भनेर पनि चिनिन्छ । धार्मिक महत्त्वको वस्तुका रूपमा वनस्पति रुद्राक्षको महिमा धेरै छ ।

किशोर अवस्थाको अर्थ नै हुन्छ बाल्यावस्था र युवावस्थाको बीचको समय अथवा दुवैको सम्मिश्रण । मानिसको जीवनमा यो उमेर निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शेक्सपियरले ‘द प्यासोनेट पिलगि्रम’ मा युवाअवस्था र पाको अवस्थाको तुलना गरेका छन् ।