कान्तिपुर

गोरखा भन्नासाथ मलाई इतिहासकै स्मरण हुन्छ । हुन त त्यहाँ प्रकृति पनि आफ्नो अद्भुत छटा छरेरै बसेको छ । तर त्यहाँ इतिहास विस्तृत छ । यसपटक गोरखा जाँदा मैले फेरि इतिहासको स्मरण गरेँ ।

उकालीमा पनि हजुर मोटर गुड्दो रै’छ,
ड्राइभर दाइलाई सासना,
माया सरर जाऊँ हिँड रेलैमा

कति वर्षको उमेरमा मैले यो सुनें भन्न सक्दिनँ । तर संसारको अर्थ लगाउन सक्ने भएदेखि नै यसको मधुर लयमा तरंगित हुन थालेको सम्झन्छु । अचेल पनि उकालोमा बस चढ्दा हरेकपटक स्मृतिको पालीमा तुर्लुङ्ग झुन्डिएको एउटा पुरानो रेडियो आउँछ । रेडियोमा उही गीत बज्छ ।

म देखिरहेछु त्यो एउटा मान्छे
एक्लै हिँडिरहेछ- मानिसहरूको विशाल भीडमा ।
ठोक्किन्छ एक्लै, सम्हालिन्छ एक्लै
रुन्छ एक्लै, सहन्छ एक्लै
अनि मुसुक्क हाँस्छ- आफू एक्लै ।

वास्तवमा गोदाम प्रेतघर झैं प्राचीन एवं प्रागऐतिहासिक लाग्थ्यो । डार्बिन या कार्ल माक्र्सझैं बूढा भइसकेका ग्रन्थ/पाण्डुलिपिहरू तपाईं त्यहाँ देख्न सक्नुहुन्थ्यो ।

सुख दुःख झेल्दै आज कतारसम्म आए
कतारमा धेरै थरी नेपाली समाज पाए
हर्ष अनि खुसी मेरो भनी साध्य छैन
आत्मैदेखि खुशी छु म झुटो बोलको हैन
थाहा भो मलाइ विदेशको जागिर गार्‍हो हुन्छ
तर पनि धेरै जना एकजुट बन्न खोज्नुहुन्छ

वास्तविकताको मात्रै कागजी बन्दै
द्रोहीभित्रको नाइकेजस्तै लालाजी बन्दै
जनताविहीन ठालुजस्तै
गरिब देशको स्वार्थी नजरमा विकासे आलुजस्तै
पछौटे गरिब जनताबाट फाइदा लिन
आत्माविहीन देहजस्तै
बनाउँदै छौं राष्ट्रजस्तै जीर्ण
तत्कालको यथार्थ नीतिमा बाण हान्दै

पिताजीको अवसानपछि आध्यात्मिकताको पथ अंगीकार गरी अगाडि बढ्दा समाजले एउटा छुट्टै विधाबाट विकासको लहर पैदा भएको आभाष गरेको छ । यो क्षेत्रको मेरो कार्यकाल दृष्टिगोचर गर्दा समाजको भौतिक समुन्नयनलाई मात्रै हेर्न सकिन्न, चार पक्ष्ाले समाज समृद्धिको बहुआयामिक मान्यता विकास गरेको छ ।

पारिजात दिदी बितेको पन्द्रह वर्ष भएछ । उनको पुण्यतिथिमा ५ गते म्हेँपीस्थित सालिकमा फूल चढाउन आउनेको सानो हुलमुलमा पंक्तिकार पनि मिसिएको थियो । संख्यामा केही घटीबढी भएकोे उही परिचित अनुहारहरू , सुकन्या दिदी अनि ससाना स्कुले केटाकेटीहरू । खादा, अबिर, फूलमाला र पुष्प गुच्छाहरूमा पारिजातप्रतिको श्रद्धा चढाउनेहरूको त्यो सानो हुलमुलमा मिसिँदा पंक्तिकारलाई दिदीको सालिकले स्नेही भएर सोधेको जस्तो लाग्यो, “यसपालि त घर आएछौ नी…।”

आमाको मुख हेर्ने दिन । किन भनिन्छ होला मुख हेर्ने दिन ? सायद यस कारण कि वर्षदिनभरि हामी आमाको मुखभन्दा उनले हामीप्रति गरेको माया र स्याहारलाई भोग्छौ, हेर्छौ । बाबा चिया पाक्यो उठ, बिहानको त्यो चियाको चुस्कीको मीठासमा आमा हुन्छिन्, स्कुल वा अफिस जाँदा समयमै तयार हुने खानाको स्वादमा आमा हुन्छिन्, जरुरतको सामान नमाग्दै बजारबाट घर पुगिसकेको सुलभतामा आमा हुन्छिन् अनि उच्चारण नै नगरी पूरा भएका मनका कति चाहनाको आकारमा हुन्छिन् ।

म उसलाई बिहान-बिहानै एकतले पिरामिड आकारको सानो कटेज अगाडिको एक टुक्रो चउरमा देख्थेँ । धेरैजसो खैरो टोप लगाएको मोटो-मोटो बूढो सानो खाले हातेमेसिन गुडाएर तन्मयतासाथ घाँस काटिरहन्थ्यो । त्यसपछि पाइनटि्रनेट (त्यहाँ एकमात्र यही रूख देखिन्थ्यो) उभिएर बेस्सरी चुरोट तान्थ्यो । सायद यो उसको थकानपश्चात सुस्ताउने आफ्नै शैली हुनुपर्छ ।

विश्वविख्यात फिल्म निर्देशक अल्पेड हिच्कोक जो हरर र सस्पेन्स फिल्मका लागि अद्वितीय थिए । त्यस्तै विषयमा उनले संग्रह गरेको एउटा कथा पढेको थिएँ । संक्षेपमा कथा यस्तो थियो- त्यसबेलाको युरोपको कुनै ग्रामीण ठाउँमा एक पर्यटक दृश्य अवलोक गर्न गएका थिए । घुम्दा-घुम्दा साँझ झमक्क परिसकेको थियो । त्यतिबेला मात्र उसलाई होश आयो कि अब आफू बसेको ठाउँमा कसरी र्फकने अथवा कहाँ बास बस्ने ? अवस्था सोचनीय थियो ।

हाम्रो पाँच पुस्ताले पण्डित्याइँको काम गर्दै आएको हो । बुबाले सीमित व्यक्तिको घरमा हुने यज्ञ, सप्ताहलाई आमसमुदायमा पुर्‍याउनुभयो । ६२ सालमा बुटवलको महायज्ञमा प्रवचन दिने क्रममै अचानक बुबाको हत्या भयो । त्यतिबेला म हतास भएँ ।

छन त
खाली यी नीला सागर छन्
जसमा सलबलाइरहेछन् अनेक दुःखहरू
यो विरही क्षितिज छ
र केही उदास गीतहरू छन्
जो, तिम्रो सम्झनामा अनायसै आइदिन्छ

कुरो गतमाघ दोस्रो हप्ताको हो । जाडोको याम सकिएको थिएन । भर्खर जाडोको याम विस्तारै-विस्तारै फाट्ने क्रममा थियो । मान्छेलाई घाम प्यारो लाग्न छाडेको थिएन । यसैक्रममा एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि बनेर इटहरी र्झने मौका मिल्यो । हुन त त्यो सुनसरी जनसांस्कृतिक महासंघको जिल्ला सम्मेलन रहेछ । सबै प्रगतिशील स्रष्टा सर्जकहरूका साझा छाता संगठन भनिए तापनि त्यहाँ कुनै पार्टीविशेषका स्रष्टा सर्जकहरूलाई मात्र महत्त्व दिनुले यो संगठन त्यति बलियो बन्नसकेको छैन । एउटा स्वतन्त्र स्रष्टाको हैसियतमा गरिएको मूल्यांकन हो यो ।

२०२० को दशकमा चर्चाको शिखर टेकेकी ‘शून्यवादी पारिजात ‘राल्फा’ र ‘कम्युनिस्ट’ भएपछि पनि आफ्ना दर्जनौं कृति र जीवनशैलीमार्फत समेत चर्चित छन् ।

पारिजातसँग मेरो दोहोरी थिएन । मेरो २०२७ सालमा छापिएको ‘लिलाम’ उपन्यास पढेपछि उनले मलाई पहिलो पत्र लेखिन् । प्रतिष्ठित लेखिकाको प्रशंसात्मक पत्र पाएर मलाई सुखद आश्चर्य भयो । डेढ वर्षको त्यस दोहोरीमा मसँग एउटाको उतारसमेत उनका सात थान पत्र छन् । अरू केही थिए, हराए ।

कम्युनिष्ट पार्टीबाट सांसदमा मनोनीत भएको केही दिनपछि कमरेड पार्टी कार्यालय पुगे । त्यहाँ साना-ठूला कमरेडहरू हुल बाँधेर उभिएका थिए । एक फुर्तिलो कमरेडले त्वरित गतिले अघि बढेर चिल्लो कारको ढोका खोले ।

कुरो २०४५ सालतिरको हो । म त्रिविको केन्द्रीय अंग्रेजी विभागबाट एमए पास गरेलगत्तै त्यसै विभागमा पढाउन थालेको थिएँ । बढीजसो विद्यार्थीहरू मेरै उमेरका थिए । चक-डस्टर बोकेर कक्षामा छिर्दा मनमा एक किसिमको डर हुन्थ्यो- कसैले उत्तरै दिन नसकिने अप्ठ्यारा प्रश्न सोधेर बिलखबन्द पारे भने ? शिक्ष्ाक भएर कक्ष्ाामा छिरिसकेपछि फलानो प्रश्नको उत्तर थाहा छैन भनेर कसरी स्वीकार गर्ने ? कहिलेकहीँ आफू विद्यार्थी हुँदा पढाउने शिक्ष्ाकहरूलाई सम्झन्थेँ ।

भक्तपुर सहरलाई मुलुकको एकमात्र जीवित खुला संग्रहालयको रूपमा लिने गरिन्छ । विश्व सम्पदा सूचीमा परेका ऐतिहासिक, प्राचीन वास्तुकला, मूर्तिकला, हस्तकलाका अनुपम नमुना त यहाँ छँदैछन्, यो सहरमा सांस्कृतिक सम्पन्नताको पनि प्रचुरता छ । जात्रैजात्राले नेवारी संस्कृति सिंगारिएको छ । भक्तपुरमा प्रसिद्ध जात्रामध्ये बिस्केट जात्रा पनि एक हो । यो जात्रा आदिम संस्कृतिअन्तर्गत पर्छ । करिब एक लाख जनसंख्या रहेको भक्तपुर नगरमा ९५ प्रतिशत नेवार जाति रहेका छन् । नेवार समुदायले मनाउने सबैभन्दा ठूलो जात्रा बिस्केट हो ।

हाइकुको देश जापानमा एक जना नेपाली कविले हाइकुको खेती सुरु गरेको सुन्दा अचम्म लाग्यो । चासो रहिरहदाँ गजलकार कृसु छेत्रीसँग अनलाइनमा भेटभयो । जापान घुमेर आएका गजलकार छेत्रीले मेरो कौतुहलता मेट्ने कोसिस गर्दै भने- चितवनका प्रकाश पौडेल ‘माइला’ ले जापानमा हाइकु सिर्जना र प्रकाशनमा मरिमेटेका रहेछन् । उनी आजकल जापानका टोकियो, योकोहामा, ओसाकालगायतका सहरहरूमा विभिन्न साहित्य सत्संगहरू आयोजना गर्न र विशेष गरी हाइकु सिर्जनाको अभियानमै जुटेका रहेछन् ।

आमाको नीलो गर्भबाट-
यो माटोमा झरेको हुँ पहिलोपटक
आमाको गर्भ छाड्दाको पीडाले-
रोएको हुँ यही माटोमा पहिलोपटक
सायद ताते छाडेर तङ्िग्रएर-
लड्दै हिँडे यही माटोमा पहिलोपटक
निस्फिक्री तन्नेरी भएर पनि-
हिँडेको हुँ यही माटोमा पहिलोपटक