kbs

सेक्सपियरले भनेका छन्, “जिन्दगी एउटा नाटक हो ।” झन्डै सेक्सपियर शैलीकै नाटकबाट रंगमञ्चमा पाइला हालेका कलाकारहरूले साँचो अर्थमा नाटकलाई जिन्दगी बनाउन सके त ? हरपि्रसाद रमिाल लामो समयदेखि रोगले थलिएका छन् । श्यामदास वैष्णवले पनि रंगमञ्चमा नटेकेको दुई दशक नाघ्यो । मदनदास श्रेष्ठ भन्छन्, “१६ वर्षयता म मञ्चमा ओर्लिएको छैन ।”

“अचेल प्रयाग राम्रोसाग कुरा पनि गर्दैन । स-साना कुरामा रिसाउने र र्झकने गर्छ । अचेल उसलाई के भएको छ ?” आमाले प्रशंसालाई सोध्नुभयो ।
“खै ? मलाई यसबारेमा त्यति धेरै थाहा छैन । अचेल ऊ स्कुलमा पनि पढाइमा त्यति ध्यान दिादैन रे । उसका साथीहरू यसै भन्छन् ।” प्रशंसाले भाइ प्रयागको बारेमा आफूलाई थाहा भए जति कुरा आमालाई भनिन् ।

६०-६५ वर्षअघि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले अङ्ग्रेजी भाषाको चर्को मागका विषयमा एउटा टिप्पणी गरेका थिए- ‘अङ्ग्रेजी पढ्नेलाई कुलिनका छोरी छन्, बाबुसाहेबका घरमा मेच, स्कुलमा छडी, कलेजमा गाडी, व्यापारका केन्द्रमा पैसा, परराष्ट्र अफिसमा इज्जत, भाषानुवादमा बोलावट, रोटीमा नौनी, विदेशमा रवाफ, स्वदेशमा धाक, साथीभाइमा नाक, घण्टामा पचास र संसारमा सुवास, हाइ अङ्ग्रेजी !

दसैँको लगत्तैपछि आउने तिहार पर्व नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड हो । हरेकवर्ष कात्तिककृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयासम्म मनाइने यस पर्वलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ ।

तराईमा मनाइने चाड पर्वमध्ये छठ एक महान् पर्व हो मुख्य रूपमा पारिवारिक सुख समृद्धि र शान्तिको कामना गरी मनाइने छठमा श्रद्धालुहरू सूर्य देवतासँग प्रार्थना गर्दछन् । यसका अतिरिक्त आफ्नो दुःख, कष्ट र रोग व्याधिको नाश होस् भन्ने कामनाका साथ पनि यो पर्व मनाइन्छ । सक्नेले व्रतमा बस्ने, नसक्नेले फलफूल व्रतालुलाई दिएर सूर्यको आराधना गरिन्छ ।

मैथिली संस्कृतिमा मनाइने हरेक चाड पर्वमध्ये कार्तिक शुक्ल षष्ठीमा मनाइने छठ पर्वको आफ्नै विशेषता र महत्वका कारण महापर्व भनेर चिन्ने गरिन्छ । यस पर्वलाई हिन्दूहरूको चाड भनिए पनि हरेक धर्मावलम्बी जातजातिहरूको उतिकै सहभागिता देखिने गरिन्छ ।

नेपालको इतिहासको मध्यकालमा फ्रान्समा १४१२ मा जोन अफ आर्क नामको विश्वकी उत्कृष्ट वीराङ्गनाको जन्म भएको थियो । त्यसबखत नेपालमा यक्ष मल्लका पिता ज्योतिर्मल्लले राज्य गरिरहेका थिए । त्यसबखतसम्म नेपालको फ्रान्ससँग कुनै पनि किसिमको सम्पर्क तथा सम्बन्ध थिएन । १६२८ मा मात्र काब्राल नामका इसाई पादरीले नेपालमा पाइला टेकेका थिए । यो कुरा जोन अफ आर्क जन्मेको २१६ वर्ष पछिको कुरा हो ।

कस्तो फूल तिमी फुलेर कहिल्यै झर्दै नझर्ने भयौ
कस्तो मूल तिमी फुटेर जगमा साँच्चै नमर्ने भयौ ।

मनमा राखेँ तनमा राखेँ शिरमा सजाएँ
सुरमा तिम्रो मिलाई लय बाँसुरी बजाएँ ।
उघारेँ आँखा मिलाई भाखा पाखामा नचाएँ
मृगका पाठा मयूर बुट्टे तिमीमै सजाएँ ।।

पूर्वी दिशाको प्रणयपताका
बोकी, फैली फरफर फर्फर !
हृयूँचुली पग्ली र्झन सिपालु
चेतनाताका झरना झर्झर !

घाँसै ला ! कतिले भनेर विचरा सारै गरेथे अरे
ठूलो मानव पो भएर जगमा त्यो पो उदायो भरे
साँचो मानव भन्दथे जगतमा बाँच्नै कठिन हुन्छ रे
हो त्यो पागल हो भनेर कतिले राँची पुर्‍याए अरे

भुली स्वयं सिर्जन सावधानी
गरेर आफैँप्रति बेइमानी
बतासिई स्वप्निल कल्पनामा
न लागि हे, संयम साधनामा
गरी सधैँ हड्बड गड्गडाएँ
म शून्यमा शून्यसरी बिलाएँ ।

छोरा हुनु तिमीजस्तो सपूत राष्ट्रको
तिम्रै नामले पनि उठ्छ शिर देशको
नेपालीका गहभरि छ तिम्रै तस्बिर आज
धन्य लक्ष्मी तिमीले राख्यौ जन्मेको लाज ।

मध्य रातको नीरबखतामा पिल्पिलाउँदो मधुरो प्रकाशमा
सम्पूर्ण संसारमा आँखामा छाएको बेला मेरो आत्मामा प्रश्न उठ्छ-
“जीवनको सार के हो ?”
करुणामयका अश्रुकण जस्ता सहस्रौं ताराहरु टिल्पिल टिल्पिल गर्छन्ः
र मनले खालि चाल पाउँछ ः
जीवन ! ओ जीवन ! अफशोच ! तेरो चोला, तेरो बास छोटो छ ।

विश्वका नामुद कलाकारहरूले व्यक्तिचित्र बनाएर ख्याति कमाएका छन् । यसक्रममा लियोनार्दो दा भिन्चीले बनाएको मोनालिसाको व्यक्तिचित्र अहिलेसम्म पनि सर्वाधिक चर्चित रहेको छ । हाँसो र आँसुको सङ्गमको रूपमा रहेको उक्त चित्र पेरिसको लुभ्रमा छ । बर्सेनि लाखौँलाख कलापारखीहरू लुभ्र पुगेर मोनालिसा अवलोकन गर्छन् ।

मान्छे होस् या प्राणी, मृत्यु कसैको पनि सुखद हुँदैन । हाम्रो हिन्दू संस्कारअनुसार पनि अग्रज वा आफन्तजन मृत्युको दिनलाई शोकको रूपमा लिइन्छ । मृत्यु र त्यसपछिको एक वर्ष चोखोनितो भई बरखी बारेर मृतदेह (मृतआत्मा होइन, किनकि हिन्दू धर्मग्रन्थहरूका अनुसार आत्मा मर्दैन)प्रति सम्मान प्रकट गर्ने गरिन्छ ।

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको चर्चा नेपालमा साहित्यिक वृत्तका अतिरिक्त पत्रपत्रिमा, घर-घरमा, सभा-समारोहमा, प्रतियोगिताहरूमा, सामान्य ज्ञानका सन्दर्भमा, राजनीतिमा र पाठ्यक्रममा सबैतिर हुने गरेको छ । देवकोटाको स्थान नेपाल बाहिर के-कस्तो छ, उनलाई नेपाल बाहिरको मुलुकका पाठक, समालोचक र विज्ञहरूले कसरी र कति बुझेका छन्, यो सबैका लगि चासोको विषय बन्नसक्छ ।

महाकवि देवकोटाले साहित्यका अरू विधामा भन्दा काव्य (कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य)मा सङ्ख्यात्मक रूपमा बढी योगदान गरेकाले काव्यमा नै उनको बढी चर्चा-परिचर्चा हुने गरेको पाइन्छ । उनको योगदान नाटक निबन्ध, आख्यान (कथा र उपन्यास) समालोचना, बालसाहित्य, लोकसाहित्य र अनुवादसाहित्यमा पनि भएको विदितै छ ।

सुरुमा प्रसङ्ग अँगाल्दा महाकवि स्वर्गीय लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘शतवाषिर्की’ विशेषाङ्कका रूपमा २०६६ साल कात्तिक महिनाको ‘मधुपर्क’ अङ्क प्रकाशित हुने भएबाट अहिले खुसी र दायित्व दुवै एकैसाथ थपिन आएको ठान्छु, ममाथि । साथै मधुपर्क परिवारको यो अत्यन्त प्रशंसनीय कार्य-योजना भएकाले ‘धन्य’ भन्छु ।

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म भएको सय वर्ष पुगेछ र मृत्यु भएको पचास वर्ष । यी पचास वर्षमा देवकोटा पुरानो हुनुको साटो झन्झन् ताजा र नयाँ बनेका छन् सबैथरी विचार राख्नेहरूले उनका रचनाहरूको गम्भीरपूर्वक अध्ययन-चिन्तन गर्न थालेको पाइन्छ । इतिहासलाई ठीकठीक ढङ्गले मूल्याङ्कन गरे मात्र त्यसको महìव र मूल्यलाई सुरक्षित राख्न सकिन्छ । देवकोटालगायत आˆनो समयमा साहित्यकलामार्फत चेतना जगाउने स्रष्टाहरूको वैज्ञानिक अध्ययन हुनु आवश्यक छ ।