६०-६५ वर्षअघि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले अङ्ग्रेजी भाषाको चर्को मागका विषयमा एउटा टिप्पणी गरेका थिए- ‘अङ्ग्रेजी पढ्नेलाई कुलिनका छोरी छन्, बाबुसाहेबका घरमा मेच, स्कुलमा छडी, कलेजमा गाडी, व्यापारका केन्द्रमा पैसा, परराष्ट्र अफिसमा इज्जत, भाषानुवादमा बोलावट, रोटीमा नौनी, विदेशमा रवाफ, स्वदेशमा धाक, साथीभाइमा नाक, घण्टामा पचास र संसारमा सुवास, हाइ अङ्ग्रेजी ! तेरै रवाफ खाएर हामी बसिरहेका छौँ । अङ्ग्रेजीप्रतिको मोह र आकर्षण त्यसयता घट्दो होइन अझ उर्धगमनले बढ्दो छ । अहिले त, देवकोटाले भनेझैँ अङ्ग्रेजी अभिमानको माध्यम मात्र रहेन, योग्यता र व्यक्तित्वको मापदण्ड बनिसक्यो ।

प्रसङ्गवश एउटा सन्दर्भ उल्लेख गरौँ- केही महिना पहिले म एउटा निजी संस्थाको तालिममा उपस्थित थिएँ । त्यहाँ अन्य सहभागीको अङ्ग्रेजी भाषाप्रतिको बाध्यात्मक मोह देखेर ताजुव लाग्यो । भलै त्यो उच्चारण र प्रयोगमा फितलोपन भए पनि अङ्ग्रेजीप्रतिको जबरजस्त मोह किन लागू नहोस् । पङ्क्तिकार अङ्ग्रेजी साहित्यको विद्यार्थी रहँदारहँदै अन्तरमनको वास्तविक अभिव्यक्ति मातृभाषामै प्रस्टसँग मुखर हुने ठानी आवश्यकता हेरी नेपालीमा नै प्रस्तुत भयो तर मूल्याङ्कन र सुपेरिवेक्षणका दृष्टिकोणले मेरा लागि नेपाली भाषा नै त्यहाँ अभिशाप ठहरियो । अङ्ग्रेजी बोले ठूलो बनिन्छ भन्ने भ्रान्तिले हाम्रो देशको ठूलो शिक्षित समुदायलाई नराम्रोसँग गाजिसकेछ । निजी क्षेत्रका तालिममा त यस्तो मोह छ भने झन् गैरसरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थामा कस्तो हालत होला । नेपालकै विषयमा नेपालीलाई नै प्रस्तुत गरिने विकासे कार्यपत्रहरू हुन् या अन्य कुनै कार्यशाला गोष्ठी, सेमिनार जहाँतहीँ अङ्ग्रेजीको जगजगी चल्न थालिसकेछ । झन् त्यसमाथि उपस्थितहरू मध्ये एउटा गोरो छाला परिदियो भने त नेपाली बर्जित जस्तै भइदिन्छ । त्यस्तो अवस्थामा अङ्ग्रेजीवाजहरू त पड्केलान्, विचरा अङ्ग्रेजीमा कम दखल हुनेहरू पनि बेइज्जत हुन्छ भन्ने भयले कनीकुथी अङ्ग्रेजीमै भुतभुताउँन बाध्य छन् । तिनले आफूले अभिव्यक्त गर्न खोजेको विषयवस्तुलाई कसरी न्याय गर्लान् ?

आफ्नो भाषा, जीवनका विविध पक्षलाई अभिव्यक्ति दिने र सम्पूर्ण व्यवहारमा विचार, भावना, दृष्टिकोण, अनुभूति, अनुभव आदनप्रदान गर्ने अनिवार्य माध्यम हो । के नेपाली भाषाबारेको समष्टिगत ज्ञान नहुने नेपालीले अङ्ग्रेजी विद्वान् बनेर नेपालको इतिहास, संस्कृति, प्रकृति, समाज, यहाँको जातीय, भाषिक, भौगोलिक जैविक आदि विविधतालाई गहिरोसित बुझेर अरूका सामु छर्लङ्ग अभिव्यक्त गर्न समर्थ हुन्छ ? ठाउँ, कुठाउँ अङ्ग्रेजी या नेपाग्रेंजी भटभटाएर ठूलो अभिमान देखाउन अभिशप्त जमात देश र नागरिकलाई जिल्याउने कसरतमा अन्ततः आफैँ त जिल्लिरहेको छैन ?

सहरबजारका गल्लीहरूमा देखिने आकृतिको स्थूल शरीर यहाँ छ तर अङ्ग्रेजी भाषालेे निर्माण गरेको सांस्कृतिक साम्राज्यको भुमरीमा परेर उसको बोली, लवज, खाना, सपना, सङ्गीत, चिन्तन र कल्पना अन्यत्रै पुगिसकेको छ । पहिले उच्च वर्गका सन्तानको मात्रै युरोप, अमेरिका गन्तव्य बन्ने गर्थ्यो । आजकाल मध्यम वर्गीय युवाहरू समेत अमेरिकी सूचना केन्द्र धाउँछन्, डीभी चिठ्ठाको फारम भर्छन् । यो पनि एक प्रकारले भाषा साम्राज्यको उपज हो । होइन भने अमेरिका जान नपाएको झोकमा गरिने डीभी पीडित आन्दोलन जस्तो उपक्रमलाई के भनेर बुझ्ने ?

यो नेपाली उपेक्षा र अङ्ग्रेजी मोह साहित्य आकाशमा पनि ऐँजेरुझैँ मौलाउँदो छ । अङ्ग्रेजी पढ्ने, लेख्ने तर नेपाली साहित्यबारे अल्पज्ञानीहरू नेपाली भाषा-साहित्यप्रति अत्महीनता बढाउन निकै चिसा प्रतिक्रिया व्यक्त गर्न हिच्किचाउँदैनन् । साहित्यलाई भोजभतेरका रूपमा लिने अखबारी अङ्ग्रेजी लेखनमा नाम चलेका केही बुज्रुकको नेपाली साहित्यप्रतिको टिप्पणी सुन्दा आफैँलाई लज्ज्ााबोध हुन्छ । उनीहरू नेपालीमा लेखिएको साहित्यलाई स्तरहीन भनेर दुत्कार्न छुटाउँदैनन् तर आफू भने निर्लज्ज्ापूर्वक नेपाली नपढ्ने गरेको भन्दा गर्व महसुस गर्छन् । उनीहरू जोयस क्यारोल, नर्मन मेलर, उम्बर्टो इको, भिएस नयपाल, शशी थरुरदेखि अरून्धती राय, विक्रम सेठ, शलमान रुस्दी, रुथप्रवर झाववाला, वेद मेहता, जेके रोलिङ्ग, डन ब्राउनका हालसालैका कृतिसम्म चर्चा गर्न भ्याउँछन् तर नेपाली साहित्य पढेको छैन भन्दा एक प्रकारको गर्व महसुस गर्छन् ।

नेपाली र अङ्ग्रेजी दुवै भाषामा समान दखल राख्ने देवकोटा, बालकृष्ण सम, यदुनाथ खनाल, ऋषिकेश उपाध्याय, ऋषिकेश शाह, नरेन्द्रमणि आदि, केशरबहादुर केसी, रामप्रसाद मानन्धर, डा. जयराज आचार्य, महेशराज पन्त, डा बद्री पोख्रेल, डा हर्क गुरुङ, डा. कमलप्रकाश मल्ल, डा. ताना शर्मा, डा. अभि सुवेदी, डा. डी. पी. भण्डारी, डा. गोविन्दराज भट्टराई, डा. पदम देवकोटा आदिलाई छोड्ने हो भने अङ्ग्रेजी हाई, हाई गर्ने नेपाली जमात नेपाली साहित्यप्रतिको टिप्पणीमा ‘अल्पज्ञानम् भयंकरम्’ भन्दा बढी छैन ।

एक पेजको अङ्ग्रेजीबाट नेपालीमा अनुवाद रु. पाँच सयको हाराहारीमा मात्रै भएकोमा प्रतिपेजको हजारदेखि पाँच हजारसम्म लिएर नेपालीबाट अङ्ग्रेजी अनुवाद गर्ने केही विज्ञलाई यो अन्तर अस्वाभाविक लाग्दैन । कारण हो अङ्ग्रेजी तुजुक । ज्ञान, विज्ञान, व्यापारमा पाश्चात्य वर्चश्व र सबैतिर सर्वशक्तिमान पश्चिमा हुने अभिमानको परिणति हो यो तर त्यत्तिकै आएको होइन अङ्ग्रेजीप्रतिको यो चासो, लहर, पहल र मोह । अङ्ग्रेजी नजानेकै कारण लघुताभाषले ग्रस्त छ एउटा वर्ग । त्यो समूह आआम्दानीको अधिक अंश खन्याउँदै छोराछोरीलाई अङ्ग्रेजीमा पारङ्गत बनाउन हरतरहले लागि परेको छ । नयाँपुस्ता र परिवेशको बाध्यता पनि हो अङ्ग्रेजी । नेपालीमा कखरा नछिचोल्ने अभिभावकहरूसमेतले छोराछोरीलाई निजी विद्यालयमा नै पढाउनुलाई यही बाध्यताको प्रतिबिम्ब ठान्नुपर्छ । छोराछोरीले ब्रयन यडम्स, ब्रिट्नी स्पेयर्स, एभ्रिल र भेङ्गावोइजका गीत गाउँदै गिटार बोकेर घरको छतमा कुर्लिन थाले भने बल्ल बाबुआमाहरू ‘हो !

-टीकाराम यात्री

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *