kbs

‘दादा’ को पनि एउटा कथा छ । तर यो कथा– किस्सा कहानी होइन, विस्थापित या स्थापित हुँदाको व्यथा हो ।

एकैसासमा विस्थापित र स्थापित भएको भन्न पाइन्छ ? पाइने देखेँ मैले यही दादाको कथा हाल्दा । नेपालीमा दादा शब्द छ कि छैन ? भए कताबाट आयो ? कि कतैबाट नआएको रैथाने शब्द हो यो ? खोजिपस्ने काम विद्वान्हरूको हो । यहाँ त कुरा उप्काइदिएको मात्र हो, बसिबियाँलो । भए पनि; कुरा उप्काएपछि अलि बाटो पनि लगाइदिनुपर्छ, नत्र कसैले चाख लिँदैनन् । त्यसैले म अलिकति छामछाम छुमछुम गर्दैछु यस विषयमा ।

म जेब्राक्रसमा उभिएको थिएँ । ऊ पारपट्टि थिई । लमतन्न सडकले हामीलाई छुट्याएको थियो ।
ऊसँगको मेरो यो दोस्रो भेट थियो । म उभिएको पछिल्तिर पुस्तक पसल थियो । दुई पाउ जमिन ओगटेर म जहाँ उभिएको थिएँ, त्यसको ठीक अघिल्तिर लमतन्न पिच सडक सुतेको थियो । मेरो टाउकोमाथि नसुहाउँदो गरी जेलिएका बिजुलीका तार थिए तर त्यसभन्दा माथि खुला आकाश घोप्टिएको थियो । हल्का हरियो रङ पोतिएका बिजुलीका खम्बाहरू मेरै लहरमा उभिएका थिए ।

म हेर्दैछु तिमीलाई, पश्चिमको घाम भएर
तिमी हेर्दैछौ मलाई, पूर्वको जून भएर
सुदूरपूर्व र सुदूरपश्चिमझैँ भिन्दाभिन्दै छौँ हामी
तर पनि
ओ शून्यता ! हाम्रो मायाको आकाश एउटै छ ।

क्याप्टेन यज्ञबहादुर थापा र भीमनारायण श्रेष्ठको हत्या गरएिको घटनाले मलाई भित्रैसम्म छोएको थियो । खासगरी गोलघरपछि विभिन्न जेलमा बस्ने क्रममा नेपाली कांग्रेसका जेल परेका साथीहरूले त्यस घटनाबारे जिज्ञासा राख्दा मैले त्यो कथा धेरैपटक सुनाएको छु ।

नचिनेको मान्छेभन्दा चिनेको नै काम लाग्छ
चिनेको भन्दा पनि किनेको नै काम लाग्छ
यहाँ यस्तै छ, यहाँ यस्तै छ
सबै कुराभन्दा अनि पैसै ठुलो छ

शीतको थोपा
गुलाफको फूलमा
मेरी प्रेयशी ।

सधैँ हँसिली
लालुपाते फूलेझैँ
मेरी संगिनी ।

अशोक रत्नपार्कबाट वीर अस्पतालपट्टबिाट हिँडिरहेको थियो, बिनाउद्देश्य । घाम नलागेकाले दिन चिसो थियो । धूवाँ र तुवाँलो मिश्रति धमिलो वातावरणमा रंगीचंगी ज्याकेट, स्वीटर र ऊनीका टोपी लगाएका मानिसहरू आफ्ना दुवै हत्केलामा मुखबाट तातो श्वास फुक्दै हातहरू रगड्दै थिए । एकतमाससँग हिँडिरहेको अशोकसँग अचानक कोही ठोक्कियो ।

मस्को सहरमा ब्युँझदा मन फूलको थुँगा भएको छ । हरिया रूखलाई छोएर उड्ने सिरसिरे बतासले होला, पातलो भुइँकुहिराको प्वाँखजस्तो सिमलको भुवाले होला । ओसिला काला सडकमा कमिलाका ताँती बग्न थालेका छन् । हाम्रो लाम्घारे बस त्यसैमा मिसियो ।

चाइना-एयरमा तिब्बततर्फ उडिरहँदा मेरो सम्झनामा धैरै वर्षअघि हामी पोखरा बस्ताका बखत त्यहाँ ओइरिएका तिब्बती शरणार्थीहरू आइरहेथे । स्याङजातिर शरणार्थीका शिविर थिए । त्यतातिर घुम्न जाँदा तिब्बती लुगा लगाएका आमाका कपडाको फेर समातेर सिँगान पुछ्दै गरेका स-साना केटाकेटी घरभित्र-बाहिर गरेका देख्थेँ ।

कलकल सुन्दै मनाङमा उकाली-ओराली हिँड्दा १०-१२ घन्टाको थकाइ पनि चटक्क बिर्सिइन्छ । लोडसेडिङको नामोनिसान छैन । मर्स्याङदीका पावर हाउसले पहाडका धेरैजसो घरमा बत्ती पुगिसकेको छ ।

अठ्तीस वर्ष पढाएको शिक्षकले शब्द र समयका किनाराबाट अनेकौँ उथलपुथल देखेको हुन्छ । विद्यार्थीहरूका अनेकौँ समय-रचना देखेको हुन्छ । गुरुपूर्णिमाको धार्मिक चलनको कुरा म मान्दिनँ । त्यसो त नवऐतिहासिकतावादीहरू भन्छन्- इतिहासको एकल आयाम हुँदैन । त्यो बर्लिनको पर्खालजस्तो हुन्छ जसलाई भत्काएर यताउता गर्नुपर्छ । यस दिन गुरुलाई सम्झिनु भनेको पटकपटक लेखेको एउटा कागतमाथि फेरि लेखेको ‘प्यालिम्पसेस्ट’ पाठ पढ्नुजस्तै हो ।

वि.सं. २०४२ सालमा ‘व्यथा’ (साहित्यिक त्रैमासिक) को कविवर भरतराज पन्त विशेषाङ्कभन्दा २०६६ मा प्रकाशित कविवर भरतराज पन्त स्मृतिग्रन्थ आकारले निकै मोटो छ र यसमा लेख्नेहरू पनि निकै छन् ।

छपन्न वर्ष लामो कालखण्ड । सिङ्गो एउटा मान्छेको जीवनभित्र । मान्छे उभ्याउने डोबहरूसित । छचल्किरहेथे । अनिदि्रत तन्द्रासित मानो मन एक सागर । न प्रकार एउटा सिङ्गो आकाश । जसको न लम्बाइ । न चौडाइ । न उचाइ । न गहिराइ । न आकार । न प्रकार । शून्यमा शून्यसरी बिलाउने मानिस । शून्यमा शून्य जस्तै आकाश । न यसको छ ब्यास । न कुनै प्यास । छिल्लिन खोज्यो छिल्लिन्न । यो हर्मन हेसले अपन शङ्कर लामिछानेको प्याज माथिको अमूर्त चिन्तनभन्दा भिन्न । हर्मन हेसले मान्छेलाई प्याजसित तुलना गरे ।

अचेल दिनहुँ जस्तो संविधानसभामा भाषा नीतिबारे चर्काचर्की र चियाचर्चा हुनु सर्वथा स्वाभाविक हो । राज्यको पुनर्संरचना हुनुछ, नयाँ संविधानको निर्माण हुनु छ र शान्ति प्रक्रियालाई तार्किक निष्कर्षमा पुर्‍याउनु छ । यी प्रश्नहरू यक्ष प्रश्नहरूको रूपमा राष्ट्रको सामूमा प्रस्तुत छन् । अर्कोतिर सशस्त्र समूह देशको भाषा र भूगोलको विभाजनको बुलन्द नारा लगाइ राखेका छन् ।