शैक्षिक जिज्ञासालाई उत्तर
आदरणीय अभिभावकज्यू,
म तपाईंकी छोरी सामना पढ्ने विद्यालयको अध्यापक हुँ । आज म शैक्षिक प्रशासन र शिक्षण कार्यका दौडानमा आएका तपाईंका गुनासाहरूलाई सम्बोधन गर्न अग्रसर भएको छु । यस पत्रले बालबालिकाहरूका क्रियाकलाप र शिक्षक वर्गका अध्यापन प्रकृया सम्बन्धी आम अभिभावकवर्गमा जरा गाडेर बसेका गलत धारणाहरूलाई हटाएर नवीन शैक्षिक चिन्तन ल्याउने तर्फ गम्भीर पार्ने छ । साथै, शैक्षिक नीति निर्माताहरूलाई समेत केही हदमा गम्भीर पार्ने कुरामा आशावादी हुँदै एक किसिमको शैक्षिक चिन्तन अगाडि सार्दै छु ।
केही महिना अघि बुटवलमा भएको एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा बहिनी कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठले प्लाष्टिक कागजले बेरिएको मोटो मोटो पुस्तक मेरो हातमा दिंदै भनिन् – दाजु ! यो तपाईंलाई । आफ्नो हातमा लिएर प्लाष्टिक खोलेर पुस्तक हेरें । स्वयं कवयित्री कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठद्वारा लिखित क्रान्तिकारी विश्वेश्वर महाकाव्य रहेछ । नेपालको हर क्षेत्रमा विशेष गरेर राजनीतिक र साहित्यिक क्षेत्रमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई नचिन्ने मान्छे विरलै होलान । यस्ता महान व्यक्तित्वलाई नायक बनाएर लेखिएको क्रान्तिकारी विश्वेश्वर महाकाव्य पाएर म मख्ख परें । तर जब मैले महाकाव्यको आकर्षक मुखपृष्ट पल्टाएँ । अर्को पानामा लेखिएको थियो – दाजु ! समीक्षार्थ समर्पित । म झसङ्ग भएँ । साहित्यमा रूचि राख्ने म त एक सामान्य पाठक पो हुँ । समीक्षक त हैन । तर मैले मनमनै भने बहिनीले स्नेहसाथ समीक्षार्थ भने पनि पाठकीय टिप्पणी चाहि पक्कै लेख्छु । त्यही अठोट अनुसार महाकाव्य पढें ।
म कक्षा–६मा अध्ययनरत् छात्रा हुँ । मैले सम्पूर्ण संसार देखेकी पनि छैन । भोग्नु त परै जाओस्, त्यत्ति सुनेकी पनि छैन । संस्थागत विद्यालयभन्दा बाहिरको कुरा उत्ति साह्रो बुझेकी पनि थिइनँ किनभने मैले निजी विद्यालयबाट नै शिक्षा आर्जन प्रारम्भ गरेँ ।। मैले ए, बी, सी डी….बाट पढ्न सिकेँ । धेरै पछि मात्र क, ख, ग, घ पढ्न जानेँ । मसँग किताबबाट आर्जन गरेका थुप्रै अनुभव छन् तर आफैंले अनुभूत गरेका कुराहरू भने ज्यादै थोरै छन् । सानैदेखि कम्प्युटर चलाउन सिक्न पाइयो । शैक्षिक वातावरण भएको परिवारमा रहेर किताबी ज्ञान लिन पाइयो ।
त्रेतायुग अयोध्याका रघुबशीं राजा दशरथका जेष्ठ पुत्र मर्यादापुरूषोत्तम श्रीरामको जन्म चैत्र शुल्कपक्ष नवमीमा, पुनर्वसु नक्षत्र कर्कट लग्न, सूर्य मेष राशि रहेको बेला मध्यान्ह बाह्र बजे रानी कौसल्याको कोखबाट भएको थियो। भगवान श्रीबिष्णुको अबतारको रूपमा पृथ्वीमा अवतरण भएको मानिएका राजा श्रीरामबाट अन्याय अत्याचारको पराकाष्ट नाघिरहेको लंकाका राजा मानिने राक्षसी प्रवृतिको रावणलाई वध गरी धर्म, शान्ति र सु-शासनको पाठ समस्त पृथ्वी मानव जातिलाई दिएका थिए। यसर्थ युगौंदेखि श्रीरामको जन्म जयन्ती सारा हिन्दूधर्मावलम्वी लगायत ॐकार परिवार अन्तरगत सबैले मनाउदै आइरहेका छौ। मर्यादा पुरूषको रूपमा परिचित श्रीरामको शासनकाल न्याय, शान्ति, सम्बृद्दि र मानव विकासको पराकाष्ट उपमा रामराज्यको रूपमा लिने गरिन्छ।
भाषा भनेको मानिसको अन्तर्मनको भाव वा अर्थ खुलस्त गरी अन्य वक्ताका माझमा संप्रेषण गर्ने सधान हो । मान्छेका मनभित्रका विचार र भावहरूलाई ध्वनि, लेखन वा हाउभाउ आदि चिन्ह वा संकेतहरूका माध्यमबाट बोकेर बाहिर अर्को त्यस्तै प्रयोगकर्ताका साथ हुत्याइदिने काम भाषाको हो । धेरै वा थोरै कुरा किन नहुन् ती कुराहरूलाई स्पष्ट बुझिने गरी अभिव्यक्त गर्न भाषिक कोटीको वाक्यको खाँचो पर्छ । अन्य वक्ताका साथ भावपूर्ण रूपमा प्रकाश गर्ने काम वाक्यबाट हुन्छ । वाक्य भन्नु अनेकौं सार्थक पदहरूको नियमपूर्वकको श्रृङ्खलाबद्ध एकात्मक संरचना हो ।
कवि कृष्ण प्रधानको जीवन र काव्ययात्रामा विरोधाभाषपूर्ण स्थितिबाट अगाढि बढिरहेको छ । एकातिर प्रशासनिक संयन्त्रको विशिष्ठ जिम्मेवारी अर्कोतिर स्वतन्त्र, स्वायत्त सिर्जनात्मक क्रिया आफैमा नदीका दुई भँगाला छन् । तथापि कवि प्रधानको पहिचान, व्यक्तित्वको सगरमाथा लेखकीय फाँटमा नै चुलिएको छ । राष्ट्रिय ढुकुटीको व्यवस्थापन गर्ने विशिष्ठ प्रशासनिक पदको सामाजिक मर्यादाभन्दा दीगो भएर साहित्यिक कित्तामा उनको नाम, सुवास फैलिएको छ ।
ऊ सर्वाङ्ग सेतो र छरितो लुगा लगाएर ब्याटिङ गर्न क्रिजमा उभिएको थियो । ऊ कुन क्रममा ब्याटिङ गर्न खेल मैदानमा प्रवेश गर्यो, मैले थाहा पाइनँ । कुन स्थानमा ऊ ब्याटिङ गरिरहेको थियो, त्यो पनि मैले थाहा पाइनँ । उसको अर्कोपट्टि क्रिजमा को उभिइरहेको थियो, मैले ध्यान दिइनँ । उसको विकेटपछाडि को थियो, त्यो पनि मैले याद गरिनँ । मैदानभरि छरिएका फिल्डरहरूलाईर् देखेर पनि सायद देखिनँ । मैले उसलाईर् हेरें, हेरिरहें । कारण ऊ मैले देखेका मानिसहरूभन्दा बेग्लै थियो- कताकता जापानीजस्तो, अनेपालीजस्तो, अपोखरेलीजस्तो…।
आजभन्दा १०५ वर्ष अगाडि न्यु-र्योर्कमा समाजवादी विचारका केही साहसि महिलाहरूले आफूले काम गर्ने कारखाना सुधारको माग राखी गरेको हड्तालले बिजारोपण्ँ गरेको महिला दिवस अहिले विश्व भरिनै झाङिदै गएको छ । नारीवादी आन्दोलनका छालहरू बिभिन्न बेग र उचाई लिएर समय सापेक्ष आवाजका साथ उठिरहेका छन् । यो क्रम अहिले पनि जारिनै छ । विश्वभरिमा कुनै पनि त्यस्तो मुलुक वा क्षेत्र नहोला जहाँ महिलाको उपस्थिति नरहेको होस् ।
फलामे ढोका अर्थात् आइरन गेट । पहिलेको मेट्रिक र अहिलेको एसएलसी । दशवर्षको अभ्यासपछि विद्यार्थीले नाघ्नु पर्ने एउटा अग्लो पर्खाल—ग्रेटवाल ।पहिले माघमा र अहिले चैतमा लाग्ने एकहप्ते वार्षिक मेला । शहरतिरको कुरा त के छ ! गाउँतिरका परीक्षा केन्द्रहरूमा भने ठूलै भीडको वार्षिकोत्सव ! नआउँने को होला यहाँ ? परीक्षार्थीको ठ्याक्कै दोब्बर संख्याका अभिभावकहरू, भएभरका स्थानीय नेताहरू, स्थानीय जुल्फे र मुन्द्रेहरू । शिक्षक र प्र.अ.हरू पनि हुलका हुल—पालो गरी गरी । गणितको दिन त निमाविदेखि उमाविसम्मका तीन—तीनजना गणित शिक्षकहरू ।
पर्वत जिल्लाको सदरमुकाम कुश्माको पूर्वपट्टि २ कि.मि. को दुरीमा एउटा सुन्दर उपत्यका छ । पश्चिममा मोदी खोला र अत्यन्त सुन्दर नगरी सदरमुकाम कुश्मा, उत्तरमा माछापुछ्रे हिमालको आकर्षक सादा देखिरहने हिम शृङखला, दक्षिणमा यही जिल्लाको रुग्दी र शंकर पोखरी गाउँ र पूर्वमा वितलवत कार्कीनेटा, ठूली पोखरी, खौला लाकुरी आदिको बीचमा रहेको अति आकर्षक सुन्दर नगरी जसलाई ग्यादी भनिन्छ । पातिहाल्ना, चपाईफाँट, कटुवा चौपारी, कुजे विसाउना, हटिया, लम्पाटा सुवेदी चौर झाप्रेवगर, मोदीवेणी, चापटारी, कालीमाटी, नुआर वितलव, बडहरे, माझिगाउँ, सिल्मी, बुमी, आदि यहाँका स्थानीय र छिमेकी नामहरू हुन् । मोदी खोलाले अंकमाल गर्दै बगेको छ । मल्याङदी र “चिन्ने” नाम गरेका दुई खोलाहरूले बीचमा राखेर सिंचित गरिहेछन् ।
लुई ब्रेलको सम्झनामा विश्वभर ४ जनवरीको विश्व ब्रेल दिवस मनाउँदै आएको छ । लुईले दृष्टिविहीनहरूका लागि ब्रेल लिपिका आविष्कार गरेका हुन् । उनले गरेका योगदानको बारेमा चर्चा गर्नु यहाँ सान्दर्भिक होलान् भन्ने ठानेका छौं ।