विश्लेषण/समालोचना

सबैले भन्छन ” हाम्रो भाषा साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण, संबर्धन तथा प्रवर्धन गर्नु जरुरी छ ।” के भाषा साहित्यको सवालमा कुनै पनि अन्योल छैन, जति बाँचेको छ, सरासर त्यसको संरक्षणमा लागे हुन्छ । भाषा साहित्यका सवालमा केन्द्रित रहेर फेरि अर्को तर्क गरौंला । तर,संस्कृतिको सवालमा द्विविधा र अन्योलहरू छन, जसवारे म यहाँ केही भन्न चाहन्छु । संस्कृति भनेकै वास्तवमा केहो ? छुट्याउन कठिन भइरहेको छ । हाम्रो नेपाली समाजलाई । संस्कृति भित्रै संस्कार – परम्पराका कुरा मिसिएका छन । र कुन कुन संस्कारहरू जायज – सान्दर्भिकछन, आजको परिवेशमा भन्ने किटान हुन सकेको छैन । कुन कुन सांस्कृतिक आधारहरूको प्रवर्धन र संरक्षण तर्फ सामुहिक पहल हुन पर्ने हो ? यस कुरामा कसैले निर्कोल्य गरेको छैन र प्रयास पनि गरेको भान भइरहेको छैन ।

अपार सृष्टिका अभिषेक भन्नु नै नूतन र वन्दनीय कविता तरूहरू नै हुन् । ती जो शताब्दीऔंदेखि पुरातन धरोहर र कीर्तिकारक समेत रहेका छन् । वाचाल वाणिमा जब बैखरीले प्रवेश पाइन् अनि अविजित यात्रामा अगाडि सरिन् । सम्मोहन शक्तिले कविलाई प्रकृतिको अजस्र भान्ते बनायो । कविकर्म र अन्य कर्ममा पार्थक्यता रहन्छ । खोजका सिकन्जाहरू परिधिका साँघुरा घेरामा निवृत्त हुनु हुँदैन । छैनन् पनि । मानिसका सपना र जपनाले त्यो तिरोहित तुल्याएको छ । मिठास वचनहरू सम्पूर्णतामा सुन्दर आभूषण हुन् ।

उत्तराधुनिक शब्द आधुनिक शब्दमा उत्तर उपसर्ग लागेर निर्माण भएको शब्द हो । सामान्यरूपमा यसले आधुनिकभन्दा पछिल्लो समयको बोध गराउँछ । यसबाटै उत्तराधुनिकता र उत्तराधुनिकवाद जस्ता शब्द निर्मित भएका हुन् । उत्तराधुनिकवादका अनुयायिहरूले यसलाई पोस्टमोर्डन भन्नेगरेका छन् । साहित्यगत रूपमा साहित्यलाई आधुनिक प्रवाहभन्दा भिन्न छुट्याएर अधिबडेको प्रवाहलाई उत्तराधुनिकवाद भनिन्छ । खासैगरी भन्ने हो भने यसले बिसौं शताब्दीको उत्तरार्धमा विकसित आर्थिक, राजनैतिक, सामाजिक विकास र तत्जन्य जीवनशैली र मनोदशालाई बुझाउँछ । उत्तराधुनिकलाई ब्याख्या गर्नुभन्दा पहिला अलिकति आधुनिकमाथि चर्चागर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

बुद्ध जन्मल देशमे, बुद्धिक कमि अछि ।
नेपाल जका ठाममे, शान्तिक कमि अछि ।

उपर्युक्त गीति हरफका रचयिता बनौला–४, सप्तरी स्थायी ठेगाना भई हाल राजविराज–६स्थित निजी निवासमा बसोबास गर्दै आएका युवा सर्जक देवकरण माझीका हुन् । पितामाता चिनीलाल र कुसुमकला देवी माझीका सुपुत्रका रूपमा वि.सं. २०४१ साल असार ११ गते यस धर्तीमा पहिलो पटक आँखा खोलेका माझी “पहिलो प्रेम” नेपाली गीतिक्यासेट सार्वजनिकसँगै चर्चामा आएका हुन् ।

इतिहासकै कुरा गर्ने हो भने शाहवंशीय राजा पृथ्वीनारायणलाई हराउन र मकवानपुरे मल्ल वंशीय राजालाई जिताउन रामराजाप्रसाद सिंहका पुर्खाहरू नेपाल भित्रिएका हुन् ।

काठमाण्डौ बाहिरबाट भित्रिएका केही मानीसहरूले यहाँका प्रति जग्गामा कब्जा गर्दै सुकुम्बासीको प्रभुत्व जमाउँदै जगा धनी पुर्जा माग गर्दै यहँका बासिब्दा बन्दै गएका छन भने अर्को तर्फ यहाँका रैथाने बासिन्दाहरूको घरमा सरकारले बुल्डोजर चलाएर सुकुम्बासी बनाउँदै छन।

सन् १८८५मा भारतको गुजरातमा जन्मी ५५ वर्षको अल्पायुमा संसार छाडेर गएका शिक्षासेवी गिजुभाइको बालबालिका शिक्षासम्बन्धी कथन छ – कुनै कामकुरामा बालबालिकालाई दवाव दिनुहुन्न । उनीहरूलाई प्रताडित गरेर उनीहरूको व्यक्तित्व अस्वीकार गरेमा परिणाम घातक हुन्छ । उनीहरूलाई स्वतन्त्र छाड्नुपर्छ । उनीहरूको उत्सुकता र प्रयासको कदर गरी तिनलाई अभिव्यक्त हुन दिनुपर्छ । आफूले चाहेजस्तो नभई तिनीहरूले बन्ने खोजेजस्तो बनाउन सहयोग पुर्याउनु नै असल आमाबुबाको कर्तव्य हुन आउँछ । उनकै ‘माँ–बापों कि माथापच्ची’ नामक पुस्तकको नेपाली अनुवाद ‘हामी आमाबाबु’ शीर्षकमा सिकाइ समूह, काठमाडौंले प्रकाशन गरेको छ । त्यसमा हामी आमाबाबु अर्थात् अभिभावकहरूले बालबालिकाप्रति गर्नुपर्ने व्यवहारलाई विभिन्न संवादात्मक प्रस्तुतिका साथ रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । त्यसै पुस्तकमा आधारित रही यो लेख तयार पारिएको हो ।

नेपाल एशिया महादेशको माझमा रहेको हिमालको काँखमा उत्तर चीन र दक्षिण भारतको बीचमा परापूर्व कालदेखि अस्तित्वमा रहेको छ । अन्तरिम संविधान, २०६३ को धारा ४ अनुसार “नेपाल एक स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्तासम्पन्न, धर्म निरपेक्ष, समावेशी र पूर्ण लोकतान्त्रिक राज्य हो” । धारा ३ अनुसार “यस राज्यमा रहेका वहुजातिय, वहुभाषिक, वहुधार्मिक, वहुसांस्कृतिक, विशेषतायुक्त समान आकाङ्क्षा राख्ने नेपालको राष्ट्रिय हित तथा समृद्धिप्रति आस्थावान रही एकताको सूत्रमा आवद्ध सबै नेपाली जनता समष्टि रुपमा राष्ट्र हो ।” संविधानसभाले प्रस्ताव पारित गरी सङ्घीयता र गणतन्त्रलाई राज्यको परिचयमा गाँसेको छ । यहाँ हिन्दु,बौद्ध,इस्लाम, लिम्बू, सिख, किरात, प्राकृत आदि धर्मावलम्बीहरु पाइन्छन् । साथै कुनै पनि धर्म नमान्ने र सबै धर्मप्रति तटस्थ रहने धर्म निरपेक्षवादीहरु पनि नेपालमा रहेका छन् । लगभग साढे ३ करोड जनसङ्ख्या भएको देश नेपालमा पाइने विभिन्न समुदायहरुमध्ये मुस्लिम समुदाय पनि एक हो । यो मूलतः धार्मिक समुदाय हो ।

वि. सं. २००९ सालमा स्थापित भएर एक समय सप्तरी जिल्लाकै प्रख्यात विद्यालयको लहरमा गनिएको तर हाल केही दशकदेखि स्तरकायम गरिरहँन नसकेको श्रीमहावीर माध्यमिक विद्यालय, विषहरिया–४, सप्तरीमा शिक्षणरत् हुने अवसर प्राप्त हुँदा भिन्नाभिन्नै किसिमका अनुभवहरू सँगाल्दै आएको छु । त्यसमध्ये कक्षा–७मा अध्ययनरत् करिष्मा यादव नाम गरेकी एक छात्रामा भेटिएको अनौठो क्षमता र पठनपाठनमा देखिएको कमजोरीले आफू स्वयम्ले एउटा गतिलो पाठ सिक्न पाएको कुरा यस लेखमा समेट्ने प्रयास गरेको छु ।

नेपाली साहित्यका विभिन्न विधामा विगत् ३ दसकदेखि कलम चलाइरहनु भएका लेखक पेशल आचार्यले भारतको २२ औं राज्य सिक्किमका सम्माननीय मुख्यमन्त्री श्रीपवन चामलिङज्यूलाई शोधनायक बनाएर एउटा नौलो विषय र बान्कीको ‘पवन चामलिङमाथि एकसय एक प्रश्न’ पुस्तक बजारमा ल्याउनु भएको छ ।