आफ्नै भाषा, संस्कृति, चालचलन, रीतिरिवाज, धर्म र संस्कार भएको थारू जातिका आफ्नै विशेष किसिमको मौलिकता र पहिचान रहेको छ । शिकार गर्ने, नाचगान गर्ने तथा खेती पशुपालनमा विशेषगरी आवद्ध यी जातिको विशेष किसिमको आफ्नै अस्तित्व तथा मौलिकता रहेको छ । मनोरञ्जनका लागि विशेष किसिमले आफ्नै गाउँघर समाजमा नाचकोर गर्ने र मनोरञ्जन लिने प्रचलन रहेको छ । यस जातिका नाचको बारेमा यहाँ चर्चा गरिएको छ ।
गौतम बुद्धका सम्बन्धमा एउटा रोचक कुरा के रहेको पाइन्छ भन्दाखेरी मान्छेहरू आफूलाई मन परेका आदर्शका कुराहरू गौतम बुद्धले भनेका हुन् भन्ठान्दारहेछन् । भारतीय वामपन्थीहरू त एक समय बुद्ध र कार्लमार्क्सलाई एउटै कोटीमा राखेर कम्युनिष्ट विचार धारालाई फैलाउनतिर लागेका थिए । तिनीहरूको त्यस प्रयत्नबाट बुद्ध धर्मको पनि विकासमा केही योगदान पुगेको थियो । बुद्धका केही यस्ता मूलभूत कुराहरू छन् जोसँग कम्युनिष्टहरूको कुरासँग ठ्याम्मै मिल्दैन र आजभोलि तिनीहरू तर्किएका छन् ।
सानाचौरका साइँलाबूढा साह्रै छुच्चा थिए । अनिकाल महाकाल पर्दा पनि आफ्ना विश्वासिला छिमेकीलाई समेत ऐँचोपैँचो त के चौपाँजे पनि दिन्नथे । एकदिन धैयारे पखीर सेजवाल आफ्ना लालबाला भोकले छट्पटिन लागेको अवस्थामा धोक्रो काँधमा राखेर सानाचौर निस्केछन् । साइँलाबूढाका घरभित्र पसेर उनलाई ढोगभेट गरेपछि आफू अनिकाल लागेर पाथीचार कोदो माग्न आएको कुरा दर्शाएछन् ।
‘अन्त्यपछि’ बाट थालिएको यात्रा ‘अप्रिय’ सम्म आइसक्दा पनि उत्तिकै ‘प्रिय’ उपन्यासकारको पहिचान बनाउनुभएको छ उहाँले । २४ वर्षको उमेरमा २४ सालमा पहिलो उपन्यास छापिएपछि ६७ वर्षको उमेरमा ६७ सालमा उहाँको २५ औँ उपन्यास प्रकाशित भइसकेको छ । चारवटा संयुक्त उपन्याससमेत २५ वटा उपन्यास लेख्न सक्ने, त्यो पनि एकपछि अर्को उत्कृष्ट उपन्यास ।
एकपटक माल्दिभ्स जाने मौका पर्यो । सार्क शिखर सम्मेलनको अवसर थियो । अनि, म त्यो सम्मेलनमा भाग लिन गएको प्रतिनिधिमण्डलमा सामेल थिएँ । टापु नै टापुको देश । एउटा टापुमा विमानस्थल, अर्को टापुमा राजधानी । बस्ने होटल एउटा टापुमा, सम्मेलनस्थल अर्को टापुमा । घरकै आँगनमा समुद्र । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाँदा मोटरबोट प्रयोग गर्नुपर्ने । जमिनैजमिनले घेरिएको मुलुकमा बस्ने नेपालीहरूका लागि एउटा अचम्मको देश ।
युवाकवि बुद्धिसागरको उपन्यास कर्नाली ब्लुजको प्रकाशनलाई नेपाली साहित्यको संसारमा यसवर्ष भएको एउटा महत्त्वपूर्ण घटनाका रूपमा लिन सकिन्छ । उपन्यासमा केही उल्लेख्य घटना छन्, जसले यस कृतिलाई पठनीय र मननयोग्य बनाएका छन् । गत वर्ष उर्गेनको घोडा लिएर आएका र चर्चा र प्रशंसा दुवै बटुल्न सफल भएका वामपन्थी लेखक युग पाठकझैँ बुद्धिसागर पनि आख्यानको क्षेत्रमा पहिलोपल्ट हात हालेका स्रष्टा हुन् । तर, पहिलो कृतिबाट नै उनले ठूलो सम्भावनाको ढोका खोलेका छन् ।
हाइकु हुर्कने परिवेश
नेपाल उचाइ भौगोलिक विशेषताले जैविक एवं सांस्कृतिक विविधायुक्त छ। हिमाली क्षेत्रको हावापानी, वैदिक र वौद्ध सभ्यताले नेपालीमा सिर्जनाको जवानी अत्यन्त उर्बर बनाएको छ। एशियाको सभ्यतामा हिमाली क्षेत्रको विशिष्ट योगदान छ र हिमाली क्षेत्र नेपालमा अत्याधिक एवं महत्वपूर्ण भाग समेटिएकाले यहाँका बासिन्दा सौभाग्यशाली छन्। तर हजारौं वर्षदेखि आकर्षणको केन्द्र रहेको यो भाग अझैं नेपाली साहित्यले छिचोल्न सकेको छैन। सय वर्षभन्दा अघि नेपाल पस्ने जापानी भिक्षु इकाइ कावागुचीले पोखराको सौन्दर्यपान गरेर मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरे झैं नेपालका विभिन्न क्षेत्रका विशेषतापूर्ण स्थानहरूमा अबका पिढीले यात्रा गरी साहित्यको सिर्जना गर्नु वान्छित छ। यात्रा साहित्य केही जुर्मुराए पनि यात्रा काव्य फस्टाउन सकेको छैन। जापानी परम्परामा माचुओ वासोले यात्राकाव्य सिर्जनामा नयाँ आयाम थपेर नयाँ स्थलको भ्रमण अनुभूतिका केही विवरण सहित छोटो कविता लेख्ने साहित्यको प्रभावकारी शैली विकास गरेर साहित्यमा विशेष योगदान गरेका छन्। नेपालमा एउटा सानो चिनारी स्वरुप १७ कविहरूले ततस्थानीय अभिव्यक्ति स्वरुप नयाँ वातावरणमा जुन सिर्जना गरे त्यो “अन्धगल्छी”का रुपमा आएको छ। हुन त चार दशक अघि नै जापानबाट भित्रिएको छोटो मीठो प्रशिद्ध हाइकु शैलीको कविता नेपाली साहित्यिमा अपरिचित छैन तापनि बीचको शीथिलताले यसले पनि गति लिन पाएन र उल्लेख्य रुपमा आउन सकेन। आजको नेपालमा अब ओझेल नपर्ने गरी हाइकु अधिराज्यव्यापि बनिसकेको छ। यो बाढी जस्तै उर्लिएको छ र केही समयपछि सङ्लँदै सुन्दरतम सिर्जना हुन सक्ने अनुमान स्वत: लगाउन सकिन्छ। नेपालको प्रकृति र संस्कृति जापानी वातावरणसँग अत्यन्त सान्निध्य राख्ने हुँदा हाइकु फस्टाउन खास मलजल दिन नपरे पनि सुरुमा केही रेखदेख नगरी हुर्काउन कठिन हुन्छ। अत: हाइकुका बारे आधारभूत कुराहरूको सामान्य जानकारी जो कोहीलाई हुनु वान्छित छ।
प्रकाश पौडेल माइला
टोकियो जापान ।
२५ सेप्टेम्बर, २०१०।
अन्तरराष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) जापानले नियमित साहित्य शृंखला अन्तर्गत यही सेप्टेम्बर २९ तारिख बुधबारको दिनमा एक साहित्यिक कार्यक्रमको आयोजना गर्ने भएको छ। आयोजक संस्थाका महासचिब पुस्करजंग थापाद्वारा जारी विज्ञप्ति अनुसार, कार्यक्रम टोकियो शहरको सिन-ओकुबो स्थित नेपाली खाजा घरको सभाकक्षमा हुनेछ।
भीडमा एक्लो हुँदा कस्तो हुन्छ? अनुभव नगर्ने धेरै कम होलान्। एक्लो भएर एक्लो हुँदाको अनुभव पनि नहुने कुरो भएन।
यी दुईमध्ये कुनले बढी सताउँछ होला? भीडमा एक्लो हुनुलाई अरूसँग मिल्न नसक्नु भनेर बुझ्नुपर्ला कि? कि चाहेर एक्लिनुको मजा अर्कै हुन्छ भनेर? अचेल विश्वभरि यसको बहारजस्तै आएको छ। ध्यान गरेर संसारबाट मात्र होइन, आफैँबाट पनि एक्लिने। तर, एक्लो भएर एक्लिनुचाहिँ पीडादायी नै हुन्छ। मौन कारागारजस्तो।
मुलाहिजाका दुई/चार ध्येय
अझै पनि मेरो माया लाग्दो होला तिमीलाई
म आत्माहरू बाल्न खोजिरहेको छु
वर-वर नआऊ कान्छा दिलमा ठाउ छैन
एकाबिहानै