विश्लेषण/समालोचना

युवा पत्रकार बच्चु विकको उपन्यास फकिर गाउँ, सहर, महानगरका भिन्नभिन्न भूगोलमा उनको मनमा उठेका भावको विम्ब हो । महानगर र सहरमा डेराको सास्ती होस् या गाउँको गरिबी, प्रवासन, महिला र पुरुषको मनोविज्ञान या महिला भएकै कारण खेप्नुपर्ने सास्ती । जीवनका विविध रूपहरू उपन्यासमा छन् । उपन्यासको मुख्य पात्र फकिर पुरुष हो तर कथानक महिला पात्रहरूको कथानकसँगै अघि बढ्छ । यी महिला नभएको भए उपन्यासले जन्म लिँदैनथ्यो । ती महिला कतै आमा छिन्, कतै माया गर्ने साथी, कतै श्रीमान्को मृत्यु र एचआइभीको संक्रमण सहेर बेसहारा बनेकी महिला त कतै भर्चुअल संसारकी मायालु । तर, उनले सबै भूमिकाका महिलामाथि न्याय गरेका छन् । चलनचल्तीको सम्बन्धको नाटकीयता र पूर्वाग्रह देखिँदैन पात्रहरूप्रति ।

परिचय

महाकवियत्री कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठको जीवनी, पुरस्कार/सम्मान, आवद्धताजस्ता महत्वपूर्ण पक्षमा मैले उहाँको कृतिहरूको समीक्षामा धेरै पटक लेखिसकेको हुँदा ती सत्यतथ्यमा जानुभन्दा सिधै कृति प्रकाशनहरू र हालको ‘जूनमा चुहेको त्रास’ बहर बद्ध गजलसङ्ग्रहमा प्रवेश गर्न अनुमति चाहन्छु ।

हालसम्म उहाँका फुटकर लेख रचना बाहेक कृतिको रूपमा हामीले पढ्न पाएका कृतिहरूमा सुनाखरी र लालीगुँरासको देश (कवितासङ्ग्रह, २०५७) नारायणहिटी पर्व (तीजगित सँगालो, २०५८), अत्याचारी घर (तीजगित सँगालो, २०५९), घरभेटी भाउजू (कथासङ्ग्रह, २०५९), प्रजातन्त्रमा प्रश्नचिह्न (तीजगित सँगालो, २०६०), स्मृतिको एक झिल्को (खण्डकाव्य, २०६२), निर्झरिणी (गजलसङ्ग्रह, २०६३), सृष्टि सौगात (छन्दोबद्ध कविता सङ्ग्रह, २०६५), क्रान्तिकारी विश्वेश्वर (महाकाव्य, २०६९) र जूनमा चुहेको त्रास (बहरबद्ध गजलसङ्ग्रह, २०७१) हुन् ।

वर्ष दिनभरि चुल्हा चौका, घाँस दाउरा, मेला पात अर्म पर्म, पानी पँधेरोको बुहार्तन सहेर बस्नु पर्ने हिन्दू नारीहरूलाई तीजको तीन दिन आफ्ना सारा कुण्ठाहरू बिर्सेर नाच गाऊ खाऊ मनोरन्जन गर भनेर पुरुषहरूले दिएको स्वतन्त्रता हो, तीज ।

३६५ दिन नै काममा जोतिएको जोतिएइ हुनु पर्दा त्यसबाट उत्पन्न हुने कुण्ठाले देवी दुर्गा कालीको रुप धारण गरेर हिन्दू नारीहरूले पुरुषवर्गको अहित गर्छ कि भन्ने भयले पौराणिक कालमा (३००० देखि २५०० वर्ष पूर्व) वर्षमा तीन-चार दिन तीजको नाममा नारी स्वतन्त्रता दिएको हुनसक्छ ।

हैसियतभन्दा सामाजिक, आर्थिक, शक्ति, क्षमता, सामार्थ्य, योग्यता, इज्जत, धनसम्पत्ति, मानमर्यदा आदिको सकरात्मक वा नकरात्मक स्थितिलाई अर्थ्याउँछ तर यहाँँ मैले एक सामर्थवान गजलकार, पुष्प अधिकारी अञ्जलिद्वारा सम्पादित दुई ओटा हैसियत संयुक्त गजलसङ्ग्रह २०७१ भाग १ र २लाई हातमा लिएर अध्ययनमा लागिरहेछु र यी गजलसङ्ग्रहको हैसियत केलाउनुभन्दा पहिला पुष्प अधिकारी अञ्जलिले नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा खासगरेर गजलकार जन्माउने र गजलका कृतिहरूलाई संयुक्तरूपमा प्रकाशन गरेर पाठकसम्म पुर्याउने अथक प्रयासका धावक भएर आफूलाई समर्पित गरेका छन्, तिनको यो गहन कामको म हृदय देखि नै प्रशंसा गर्दछु र उनको यस प्रकारको काममा कलम कहिल्यै नथाकोस् भन्दै उनले एकल र संयुक्तरूपमा प्रकाशमा ल्याएका कृतिहरूको विवरण यहाँ प्रस्तुत गर्दछु –

उनले वि.सं. २०१८ असार २५ गते पकरी–६, सप्तरीमा पहिलो पटक आँखा खोले । २०२८ सालतिर ‘वसन्त’ शीर्षकको कविता लेखेर साहित्ययात्रा थालनीको इतिहास बनाए । निमिष, अभिमन्युजस्ता साहित्यिक उपनामले समेत केही रचना लेखे । नेपाली विषयमा स्नाकोत्तर गर्नुका साथै कानूनमा बी.एल. समेत गरे । उनी सरकारी उच्च पदस्थ कर्मचारी पनि हुन् । उनी न कानूनीवेत्ता हुँ भन्छन्, न सरकारी कर्मचारी हुँ भनेर घमण्ड गर्छन् । तर, उनमा आफ्नै किसिमको घमण्ड विद्यमान छ । त्यो हो– ‘म केवल साहित्यसेवी हुँ ।’

आदिकवि भानुभक्त आचार्य (१८७१–१९२५)को द्विशतबार्षिकीका अवशरमा यही २४ गते शनिबारका दिन बुटवलमा आदिकवि भानुभक्त आचार्य द्विशतबार्षिक लुम्बिनी अञ्चल समारोह समितिले आयोजना गरेको कार्यक्रममा म पनि सहभागी हुन पाएको थिए । बालकृष्ण भट्टराईको सभापतित्व र मोदनाथ प्रश्रितको प्रमूख आतिथ्यमा सञ्चालित कार्यक्रमा लुम्बिनी अञ्चलका पुराना र नयाँ पिढीका करिब ९० जनाको हारारीमा साहित्यकाररूको उपस्थितिमा दुईवटा महत्वपूर्ण कार्यपत्र प्रस्तुत गरिएको थियो ।

डा. मुरारी पराजुलीजीले ‘भानुभक्त आचार्यको कवितामा मुक्तककारिताको कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । उहाँले यस कार्यपत्रमा मुक्तको परिभाषा सहित मुक्तको प्रकारमा आदिकवि भानुका कवितामा मुक्तक बारे प्रस्तुति गर्नुभएको थियो । अर्को कार्यपत्र प्रस्तोता प्रा. डा. कपिलदेव लामिछाने हुनुहुन्छ । उहाँको कार्यपत्रको शीर्षक थियो ‘भानुभक्त आचार्यका रचनामा लोक जीवन’ ।

यो प्रेमले भरिएको कृति मैले नइ प्रकाशनको वितरणको लागि राखिएको कक्षबाट प्राप्त गरेको थिएँ । त्यहाँबाट प्राप्त धेरै कितापहरूमा यो कृतिलाई आज पढ्ने अवसर प्राप्त भयो र पढ्न थाले र केही कुराहरू पनि लेख्न थालें । प्रेमराजेश्वरी थापाको जन्म संवत् १९७२ फागुन १७ गते सोमबारको दिन काठमाण्डौको हात्तीसारमा भएको थियो । उहाँको पिताको नाम कमाण्डिङ कर्नेल डम्बरशमशेर थापा र माताको नाम भीमकुमारी थापा थियो । प्रेमराजेश्वरीको कवियत्री जीवनको थालनी सम्वत १९९७ को शारदा पत्रिकको चैत्र महिनामा प्रकाशित कविता ‘किन ’बाट भएको देखिन्छ ।

हामीले विद्यालय पढ्दादेखिनै नेपाल १४ अञ्चल ७५ जिल्ला भनेर पढ्दै आइरहेका हौं । तर वि.सं. २०१७ साल अघि सम्म पनि नेपालमा ७५ जिल्ला नभै ३५ जिल्लामा मात्र सिमित थियो ।

राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१७ पुस २० गते राजनीतिक दलहरू माथि प्रतिबन्ध लगाएर देशमा पञ्चायती व्यवस्था लागु गरेको २ महिना पछि अर्थात् वि.सं. २०१८ वैशाख १ गतेका दिन प्रशासनिक दृष्टिले नेपाललाई ७५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो । यसभन्दा अगाडि ३५ जिल्ला थियो, तिनै ३५ जिल्लाको नाम र त्यसबाट बनेका ७५ जिल्लाको नामाकरण यसप्रकार छः–