विश्लेषण/समालोचना

सन्दर्भ फेरि घुमेर सहिद दिवस आइपुगेको छ । नेपाल सरकार प्रत्येक वर्ष माघ १६ लाई ‘सहिद दिवस’ का रूपमा धुमधामसँग स्मरण गर्ने गर्छ । यो लेख सरकारको उक्त दिवस मनाउने पृष्ठभूमि र कारण होइन, सहिदको अर्थ, मर्म र अभ्यासमाथि थोरै प्रकाश पार्ने हेतु लक्ष्यित छ ।

रमेश विकल साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित ‘रमेश विकलः बिम्ब एक प्रतिबिम्ब अनेक’ नामक समालोचना ग्रन्थमा उनका जीवनीलाई प्रश्रय दिने समग्र साहित्य र जीवनवृतिसँग सम्बन्धित समालोचनाहरूलाई समावेश गरी उनका योगदानलाई आधार मानेर समालोचनात्मक लेखहरूको क्रम निर्धारण गरिएको छ ।

बौद्धमार्गीका लागि काँक्रेबिहारलाई बौद्ध बिहार हो भने हिन्दुहरूका लागि हिन्दु मन्दिर । मान्यता वा धारणा बेग्लाबेग्लै भए पनि नेपालको इतिहासमा काँक्रेबिहार एउटा पुरातात्विक महत्त्वको थलो रहेकोमा विवाद छैन ।

भीमसेन महाभारतका अत्यन्च चर्चित र श्रेष्ठ योद्धाका रूपमा वणिर्त पात्र मध्येका एक हुन् । उनी सुगठित शरीरले युक्त, अग्ला र भयङ्कर स्वरूपका थिए भनी विभिन्न पौराणिक ग्रन्थमा उल्लेख उनको यसै अजङ्गको आकार प्रकारको स्मरण गर्दै हाल सम्म पनि कुनै ठूलो स्वरुप भएको मानिसलाई ‘भीमकाय’ आकारको भनी वर्णन गर्ने गरिन्छ ।

रामलाल अधिकारी नेपाली साहित्यका बहुमुखी प्रतिभाका रूपमा सुपरिचित छन् । उनले साहित्यका धेरै विधामा कलम चलाएका छन् । रामलालको जन्म वि.सं. २००३ साल असोज २८ गते भारतको दार्जिलिङमा भएको थियो । उनका बुबाको नाम भक्तिप्रसाद शर्मा अधिकारी र उनकी आमाको नाम मनमाया शर्मा अधिकारी हो । उनका बुबाआमाका छ जना छोरा र चारवटी छोरीमध्ये उनी जेठा छोरा हुन् ।

फणिन्द्रराज खेताला यतिखेर मान्छे चिन्नु हुन्न, पहिले उहाँलाई धेरै मान्छेले चिनेनन्, अहिले उहाँ कोही पनि चिन्नुहुन्न, आफ्नै परिवार पनि । फरक यति हो सुर हराएपछि उहाँले अरूलाई चिन्न छाड्नुभयो, अरूले सुर नहराउँदा पनि उहाँलाई चिन्न सकेनन् । कुरो उही हो, हामी समयमै मान्छे चिन्न सक्दैनौँ, चिने पनि बूढो भएपछि, अस्पताल पुर्‍याएपछि, पशुपति लगेपछि मात्र मान्छे चिन्छौँ हामी । मान्छेका नाममा भीड जम्मा भएपछि सही मान्छे चिन्न नै कहाँ सकिन्छ र ?

“सखिये हो ! माघीक् पिली गुरी जाँर …” (साथीहरू हो ! माघीमा पियौँ गुलियो जाँड) अधिकांश नेपालीको मुखमा झुण्डिएको यो थारू गीतको एक हरफले थारूको पहिचान झल्काउँछ । एकापसमा रमाइलो गर्ने, साथीभाइबीच प्रेम तथा आदरसम्मान गर्न सिकाउने ‘माघी’ पर्व थारू जातिको नयाँ वर्ष हो ।

उहाँको घरमा भेट्न जाँदा तल्लो तल्लाको वैठक कक्षमा प्रतीक्षारत रहँदा सबैभन्दा पहिले सीसाको फ्रेमभित्र सजिएका हिउँजस्तै सेता अर्धकदका माधव घिमिरेसँग जो कोहीको पनि पहिलो साक्षात्कार हुन्छ । कमलनेत्र छुनामुना स्कुलका हेडमास्टर डीवी लामाले आफैँले बनाएको अर्धकदका माधव घिमिरेलाई उहाँको पचासीऔँ शुभजन्मोत्सवका अवसरमा उपहारस्वरूप प्रदान गरेका रहेछन् ।

नेपाली साहित्यमा सबैभन्दा बढी पढिने विधाका रूपमा आख्यान त्यसमा पनि उपन्यास र कथालाई लिइन्छ । यसो भनेर प्र्रकाशित भएका जति उपन्यास र कथाका कृतिहरू सबै नै पढिन्छन् भन्ने होइन तर पाठकीय छनोटमा पर्न सकेका कृतिहरू हातहातै बिक्ने गरेका छन् । पाठकीय मागदलाई मूल्याङ्न गररे नै प्रकाशकहरू पनि यस्ता कृतिहरूको प्रकाशनमा अग्रसर भएका देखिन्छन् ।

नेपाली साहित्यमा विभिन्न विधामा एकसाथ कलम चलाएर पनि सफल बनेका स्रष्टा हुन् कृष्ण धरावासी । कथा, उपन्यास, कविता, समालोचना, निबन्ध विधामा उनको उपस्थिति बलियो रहेको छ । वि.सं. २०४८ मा ‘बालक हराएको सूचना’ निबन्धसङ्ग्रहबाट कृतिकारका रूपमा परिचित भएका थिए उनी । ‘नारीभित्र त्यस्तो के छ हजुर’ र ‘उत्तमजङ सिजापतिको आलु’ पनि उनका चर्चित निबन्धसङ्ग्रह हुन् । हालै अठारौँ कृतिको रूपमा ‘आँधी नआउने घर’ निबन्धसङ्ग्रह प्रकाशित भएको छ ।

महोत्तरीमा जन्मिएर ललितपुर इमाडोल २ मा बसी निरन्तर आफ्नो कवि व्यक्तित्व विकास गर्ने प्रतिभा हुन् मणिराज सिंह । उनको राजधानी छिरेपछि नामुब कवितासङ्ग्रह दोस्रो कृतिको रूपमा प्रकाशित भएको छ। यस कृतिभन्दा अगाडि उनले लेखेको अक्षर खुर्पा र खुकुरीहरू नामक कवितासङ्ग्रह २०६५ वैशाखमा निस्केको थियो । प्रस्तुत कवितासङ्ग्रहमा जम्मा सत्चालीसओटा समसामयिक कविता सङ्ग्रहीत छन् । सबैजसो कवितामा कवित्व प्रबल रहेको छ भने ूपतन्त्र गद्दलयको मिठास पनि पाइन्छ ।

नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान दिने स्रष्टालाई पुरस्कृत गर्ने परम्परा पुरानै भए पनि पुरस्कारहरूको क्रमबद्ध र व्यवस्थित इतिहास सङ्ग्रह गरेको पाइँदैन तर डिल्लीराम मिश्रको ‘युवावर्ष मोतीपुरस्कार सर्जक र सिर्जना’ पुस्तक राष्ट्रिय युवासेवा कोष र युवावर्ष मोती पुरस्कारको ऐतिहासिक दस्तावेजका रूपमा आएको छ ।

अन्य विधाका तुलनामा अहिले ‘उपन्यास’ विधाको चर्चा खुब चुलिएको छ । उपन्यास लेख्नु र पढ्नु नै साहित्य लेख्नु र पढ्नुजस्तै भएको छ अचेल । कविबाट सुरु हुने उहिलेको साहित्यिक अवतारमा परिवर्तन आई अब त लेखकहरू सुरुमै उपन्यासकार हुन थालेका छन् । आख्यान पुरूष ध्रुवचन्द्र गौतमले भर्खरै पच्चीसौं उपन्यास ‘अप्रिय’ बजारमा ल्याइसकेका छन् ।

आधा दर्जनभन्दा बढी कृतिका स्रष्टा ठाकुर शर्मा नेपाली साहित्यिक आकाशका त्रिवेणी हुन् । यिनको कलम कविता विधामा जति सक्रिय देखिन्छ त्यत्ति नै सक्रिय देखिन्छ सम्पादन र समालोचनाका क्षेत्रमा पनि । उनको अध्ययन-अध्यापनको विषय साहित्यसँग सम्बन्धित भए तापनि कार्य क्षेत्र भने साहित्यभन्दा पृथक नै देखिन्छ ।

मित्रलाल पंज्ञानी विभिन्न विधामा साहित्य सिर्जना गर्ने सिद्धहस्त स्रष्टा हुन् । विशेषतः छन्दमा लेखिएका उनका कविताले थोरैमा पनि धेरै कुरा भन्ने सामर्थ्य राख्छन् । सहजरूपमा कविताको विषयवस्तु उठान गरेर व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रभावपूर्ण कविता लेख्नु पंज्ञानीको विशेषता नै हो ।

नारायण तिवारी नेपाली साहित्याकाशका चिरपरिचित स्रष्टा हुन् । सुनसरीमा जन्मेर विराटनगरमा स्थायी बसोबास गर्ने उनका आधा दर्जन कृतिहरू प्रकाशित छन् । २ कविता र ४ कथा विधाका सिर्जना प्रकाशित गराएका तिवारीको सद्य प्रकाशित कृति ‘शत्रु’ भित्र विभिन्न आकारका ३३ कथाहरू छन् । तिनीहरूले मानव जीवनका विकृति, विसङ्गतिदेखि समाजका उतारचढाव र असमानतासम्मको चिरफार गर्ने भरमग्दुर प्रयास गरेका छन् ।

डा. रामप्रसाद पोखरेल तथा श्रीमती शोभनाको सतत् प्रयासले नरपति पोखरेलका सम्पूर्ण कृतिको सँगालो हालै प्रकाशित भएको छ । नइ प्रकाशनले आकर्षक कभर डिजाइनका साथ प्रकाशित गरेको यस पुस्तकले नेपाली भाषा, साहित्यमा धेरथोर श्रीबृद्धि गरेको छ । पचासी वर्षमा निधन भएका नरपतिका कृतिहरूको एकमुष्ट सँगालोलाई प्रकाशित तथा पुनः प्रकाशित गरिदिएर पुत्र रामप्रसाद पोखरेल र उनका परिवारले पूर्वीय दर्शन र पितृ स्नेहको थप नमुना प्रस्तुत गरेका छन् ।

रत्न प्रजापति समसामयिक जीवन र संस्कृतिलाई यौनसित जोडेर कथा सिर्जना गर्ने वर्तमानका प्रखर कथाकार हुन् । ‘उकुसमुकुस’ र ‘बिसन्चो’ पछि उनको ‘सेतो बादल’ (२०६६) कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छ । यसमा चौबीसओटा कथाहरू सङ्कलित छन् र तिनले उपत्यकाको नेवारी संस्कृतिमा आबद्ध जीवनपद्धतिको स्वाभाविक उद्घाटन गरेका छन् ।

कुनै पनि सिर्जनशील व्यक्तिद्वारा आफ्नो अनुभव र अनुभूतिलाई लयबद्ध तरिकाले प्रस्तुत गर्दै जीवन र जगत्का विषयमा विशिष्ट चिन्तन गरेपछि कविता बन्छ र यस्तो कवितामा शिल्प, भाव, सौन्दर्य र विषयवस्तु आदि राम्ररी सजाइएका हुन्छन् । यस्तै परिधिभित्र रहेर, भर्खरै कवियित्री सविता गौतम दाहालद्वारा लिखित ‘नीलो सिमाना’ नामक कवितासङ्ग्रह प्रकाशनमा आएको छ ।