‘सूत्रमालामाथिको केही सूत्रात्मक अभिव्यक्ति’

ऋषिको प्रमुख लक्ष्य भगवद्प्राप्ति हो । भगवद्प्राप्तिका लागि उसले बेसरी साधना गर्छ । ऊ यसमा एकोहोरिन्छ यसैमा समर्पित हुन्छ र उसले साँच्चि नै प्राप्त गर्छ पनि । यसैले ऊ सच्चा साधक हो ।

यस्तै साधना छ – ऋषिप्रसाद लामिछानेमा । गजलकार बन्ने धून सवार छ उनमा र उनी साधनारत छन् । उनी एकोहोरिएका छन् – गजल ज्ञानका लागि, गजल प्राप्तिका लागि ।

त्यस्तै उनमा छन्द पिउने चाहना छ र पचाउने अठोट छ । तयसैका निम्ति उनी प्रयासरत छन् र सम्पूर्ण छन्दलाई आफूभित्र समाहित गर्न दृढ सङ्कल्पित छन् । उनको चाहना केवल सङ्कल्पमा मात्र सीमित छैन सङ्कल्पलाई प्रमाणित गर्नु र तिनलाई निरन्तरता दिनु उनको हठधर्मिता हो । तर उनको हठधर्मिता फलदायी बनेको छ र सिर्जनात्मक भएको छ । यदि यस्तो हो भने यस्तो हठधर्मिता प्रत्येकमा जागृत होओस् र हरेकमा स्फुरण होओस् ।

यो हठधर्मिता ऋषिको हो अर्थात् गोर्खे साइँलोको हो ।

आफ्नो जीवनको महत्त्वपूर्ण भाग अन्य व्यवसायमा खर्चेर उमेरको आधा शताब्दीमा मात्र साहित्यिक यात्रामा समर्पित ऋषि लामिछाने गोर्खेसाइँलोमा रुपान्तरित हुनु उनकै हठधर्मिताको परिणति हो ।

औपचारिक रुपमा कम शिक्षा लिए तापनि गजलकार बन्ने धूनमा दीक्षा प्राप्त गरेका गोर्खेले क्रमिक रुपमा पत्रिकालाई निरन्तरता दिनु तथा कृतिहरु प्रकाशित गर्नु उनको साधनाको उपलब्धि हो । यस क्रममा उनले आफ्ना कमजोरीलाई सकेसम्म गोर्खेलौरी लगाएर लखेटेका छन् फलस्वरुप गजलपथका यात्री बन्दै गजलबिम्बको सम्मोहनमा मुस्कान छर्दै उनले कादम्बरी रच्दैछन् सूत्रमाला उन्दै छन् ।

उनको सूत्रमाला उनन्तीस बहर छन्दमा सुसज्जित तथा पैँसठ्ठीओटा सूत्रात्मक दानाहरुमा सुसङ्गठित छ । अनि बहरमा गजल लेख्न खोज्नेहरुका लागि यो सुन्दर उपहारको रुपमा प्रस्तुत छ । उनको उन्माद स्वीकार्य छ वरिष्ठ गजलकार बूँद रानालाई । उनको विचारमा –

ह्दयको सुने कुरा सुने साइँलोले
बहुमूल्य सूत्रमाला उने साइँलोले
करोडौँमा खेल्न अब कुनै बेर छैन
लाखलाई लाखले नै गुने साइँलोले

उनको साधना प्रिय छ केशवराज आमोदीलाई । उनको भनाइमा यिनले गजलका साधनारत कलिला नवसाधकहरुलाई दृष्टिगत गरी संस्कृत काव्यशास्त्रका पिङ्गल छन्द र गजलमा प्रयुक्त हुने उर्दू फारसी इल्मे अरुज छन्द-शास्त्र बाट शास्त्रीय बहरमा गजल लेखी नेपाली गजलसाहित्यको मन्दिरमा सुगन्धित कोमल-सिर्जना-पुष्प समर्पण गरेका छन् ।

उनका हरेक गजलमा लघु गुरुको सूत्र प्रयुक्त छ । केहीमा छन्दोबद्ध नियमानुसारको यति भङ्ग भएर लयमा विचलन ल्याइएको देखिए ता पनि प्रयास स्तुत्य छ । यो सङ्ग्रह गजलप्रेमीका लागि अमूल्य साधन बन्न सक्छ र यसैको आधारमा गहन साधना गर्न सक्छ ।

उनको यो सङ्ग्रह नियममा बाँधिएको अनुशासित तर केही कमजोर किशोरको रुपमा देखापरेको छ । यस्तो किशोर जसमा परिपक्वता आउन अझ प्रयास गर्नुपर्छ । परिपक्वता हरेक अभिव्यक्तिको धर्म हो र मर्म पनि । यहाँ परिपक्वता शब्द-शिल्पको हो र कलात्मक पक्षको पनि ।

यसैले अब गोर्खेको साधना भावको गहनता तथा शब्दशिल्पतिर उन्मुख हुनुपर्छ । उनले अब कलात्मक पक्षको परिष्कार तथा परिमार्जनतिर पाइला चाल्नुपर्छ । मेरो सुझाव सूत्रमालाका सूत्रधारलाई ।

मेरो धृष्टता यतिमात्र यस सङ्ग्रहका लागि । किनभने स्वयम् वरिष्ठ गजलस्रष्टा बूँद रानाका कलात्मक बूँदहरु यसभित्र महिमान्वित छन् अनि गजलपारखी केशवराज आमोदीका विश्लेषणात्मक दृष्टिहरु यसभित्र गौरवान्वित छन् । समग्रमा सूत्रमाला उदाहरणीय र उल्लेखनीय कृति हो भने कृतिकार दृढसङ्कल्पका धनी हुन् अनि गन्तव्यलाई पाइछाड्ने सफल योद्धा हुन् ।

जङ्गेले बोलेपछि बोल्यो बोल्यो
गोर्खेले मन खोलेपछि खोल्यो खोल्यो

हो गोर्खेको मन यहाँ उदाङ्गो छ गोर्खेको यहाँ पूर्ण चिनारी छ । बधाइ गोर्खेको यस स्तुत्य प्रयासलाई साधुवाद गोर्खेको दृढसङ्कल्पलाई ।

भ‌.न.पा.-२, आँपटारी, नारायणगढ. चितवन ।

पल्लव साहित्य प्रतिष्ठानको आफ्नो मुखपत्र पल्लव साहित्यिक पत्रिका अङ्क – १३ २०६४ कार्तिक– पेज नं १३३–१३४ बाट ।
(स्रष्टा वरिष्ठ समीक्षक साहित्यकार एवम् वालमाउविद्की प्राचार्य हुनुहुन्छ ।)