- डा. नवराज सुब्बा
कहिलेकाहीँ पुरानो गाउँ सम्झँदा मानिसभन्दा पहिले प्रकृति सम्झनामा आउँछ। उकालो बाटो, बाँसको झ्याङ, खोलाको आवाज, धानबारीको गन्ध, डाँडामाथि झुन्डिएको कुहिरो, बिहान चराले जगाएको समय। त्यही प्रकृतिको बीचमा घर थियो, गोठ थियो, चुलोको धुवाँ थियो र मानिसको जीवन थियो। प्रकृति र मानिस छुट्टाछुट्टै थिएनन्। दुवै एउटै जीवनका अङ्ग थिए।
आज त्यही ठाउँमा पुग्दा दृश्य फेरिएको छ। बाटो चौडा भएको छ। मोटर दौडिन्छ। बिजुली पुगेको छ। मोबाइलको टावर उभिएको छ। बजार नजिकिएको छ। सुविधा बढेको छ।
तर केही हराएको छ।
खोलाको पुरानो आवाज कम भएको छ। रुख घटेका छन्। चराहरू टाढिएका छन्। पहाडको अनुहार बदलिएको छ।
हामी विकासको बाटोमा धेरै अगाडि बढ्यौँ। तर प्रकृति कतै त्यही बाटोमा छुटेजस्तो लाग्छ।
विकास आवश्यक छ। बाटो चाहिन्छ। अस्पताल, विद्यालय, बिजुली, सञ्चार र रोजगारी चाहिन्छ। आधुनिक सुविधा बिना आजको जीवन सहज हुँदैन। त्यसैले समस्या विकासमा होइन। समस्या विकासको नाममा हामीले के गुमाइरहेका छौँ भन्ने प्रश्न नगर्नुमा छ।
हामीले सडक बनायौँ, तर पहाडको छाती कति चिरियो भनेर सोचेनौँ।
बजार बसायौँ, तर खोलाको पुरानो बाटो कहाँ थियो भनेर सम्झेनौँ।
घर बनायौँ, तर पानी जाने ठाउँ छोड्यौँ कि छोडेनौँ भनेर हेरिएन।
जंगल काट्यौँ, तर त्यसपछि माटो कसले थाम्छ भनेर सोधेनौँ।
आज विकासको पहिलो आवाज धेरै ठाउँमा डोजरको गर्जन बनेको छ। डोजर पुगेपछि बाटो पुग्छ। बाटो पुगेपछि गाडी पुग्छ। गाडीसँगै बजार पुग्छ। बजारसँगै नयाँ चाहना आउँछन्। त्यसपछि बारी घडेरी बन्छ। चौतारा हराउँछ। पिपल काटिन्छ। पोखरी पुरिन्छ। खोल्सो ढलमा बदलिन्छ।
हामी यसलाई प्रगति भन्छौँ।
तर प्रकृतिले यसलाई के भन्छ?
प्रकृति तुरुन्तै जवाफ दिँदैन।
कहिलेकाहीँ वर्षौँपछि जवाफ दिन्छ।
पहिले बिस्तारै बग्ने पानी अचानक बाढी बनेर आउँछ। अडिएको पहाड पहिरो भएर झर्छ। मुहान सुक्छ। गर्मी बढ्छ। वर्षा कहिले अत्यधिक हुन्छ, कहिले पर्खिँदा पनि आउँदैन।
त्यसपछि हामी प्रकृतिलाई दोष दिन्छौँ।
नदी रिसायो भन्छौँ।
पहाड कमजोर भयो भन्छौँ।
मौसम बिग्रियो भन्छौँ।
तर कहिलेकाहीँ प्रश्न उल्टो सोध्नुपर्छ। नदी रिसाएको हो कि हामीले उसको बाटो थुनेका हौँ? पहाड कमजोर भएको हो कि हामीले उसको शरीर जथाभावी काटेका हौँ?
नदीको पनि स्मृति हुन्छ। ऊ आफ्नो पुरानो बाटो सजिलै बिर्सँदैन। हामीले किनार मिचेर घर बनाउँछौँ। पर्खाल लगाउँछौँ। सडक निकाल्छौँ। केही वर्ष सबै सामान्य देखिन्छ। अनि एक दिन ठूलो वर्षा आउँछ। नदी फेरि आफ्नो बाटो खोज्दै फर्किन्छ।
त्यस बेला नदी अपराधी देखिन्छ।
तर नदी आफ्नो पुरानो घर खोजिरहेको पनि हुन सक्छ।
हाम्रो पुरानो समाजमा प्रकृतिप्रतिको एउटा मर्यादा थियो। कतै वन देवताको ठाउँ थियो। कतै खोला पवित्र मानिन्थ्यो। कतै डाँडा पुर्खासँग जोडिन्थ्यो। ठूलो रुख काट्नुअघि मानिस एकपटक सोच्थ्यो।
ती विश्वासमा अन्धविश्वासका अंश पनि हुन सक्छन्। तर तिनको भित्र एउटा गहिरो ज्ञान थियो, पृथ्वीमा मानिसको अधिकार असीमित छैन।
आधुनिकताले धेरै पुराना डर हटायो। तर तीसँगै केही मर्यादा पनि हराए।
हामीले विज्ञान सिक्यौँ, तर सीमाको बोध कम भयो।
नक्सा बनाउन सिक्यौँ, तर भूगोलको स्वभाव पढ्न छोड्यौँ।
योजना बनाउन सिक्यौँ, तर नदीको स्मृति बुझ्न बिर्सियौँ।
प्रकृति हराउनु केवल जंगल घट्नु होइन। मानिसको अनुभव पनि साँघुरिनु हो। पहिले बालबालिका माटोमा खेल्थे। खोलामा पानी छाम्थे। चराको आवाज छुट्याउँथे। रुख चढ्थे। अहिले धेरैले प्रकृतिलाई मोबाइलको पर्दामा चिन्छन्। पहाड फोटोमा हेर्छन्। नदीको आवाज भिडियोमा सुन्छन्।
यो पनि समयको परिवर्तन हो। तर एउटा प्रश्न बाँकी छ, सुविधा बढ्दै जाँदा जीवनको अनुभूति किन घट्दै जान्छ?
मानिसलाई सडक मात्र चाहिँदैन। खुला आकाश पनि चाहिन्छ।
घर मात्र चाहिँदैन। रुखको छाया पनि चाहिन्छ।
पानीको धारा मात्र होइन, जिउँदो मुहान पनि चाहिन्छ।
प्रकृति हाम्रो वरिपरि सजावटका लागि राखिएको वस्तु होइन। हाम्रो शरीर, मन, संस्कृति र भविष्य उसैसँग गाँसिएको छ।
त्यसैले विकासको मापन केवल कति किलोमिटर सडक बन्यो भनेर गर्नु पर्याप्त छैन।
कति रुख बचाइयो?
कति मुहान जोगाइयो?
कति नदीलाई आफ्नो बाटो दिइयो?
कति खुला ठाउँ बाँकी राखियो?
कति बालबालिकाले स्वच्छ हावा पाउनेछन्?
यी पनि विकासका प्रश्न हुन्।
अब विकास गर्ने कि प्रकृति बचाउने भन्ने प्रश्न गर्नु ठीक होइन। दुवैलाई अलग राख्ने सोच नै समस्याको जरो हो।
हामीलाई विकास चाहिन्छ, तर प्रकृतिसँग मिलेर।
सडक चाहिन्छ, तर पहाडको शरीर बुझेर।
सहर चाहिन्छ, तर नदीको ठाउँ छोडेर।
उद्योग चाहिन्छ, तर हावा र पानीको मूल्यमा होइन।
आधुनिकता चाहिन्छ, तर प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तोडेर होइन।
हामी धेरै अगाडि आइसकेका छौँ। फर्केर पुरानै संसारमा जान सम्भव छैन। जानु पनि आवश्यक छैन। तर अघि बढ्ने क्रममा पछाडि के छोड्दैछौँ, त्यो हेर्न भने आवश्यक छ।
कुनै दिन हामी विकासको गन्तव्यमा त पुगौँला। ठूलो सडक होला। अग्ला भवन होलान्। झिलिमिली बजार होला। प्रविधि होला।
तर यदि त्यहाँ पुग्दा नदी छैन, जंगल छैन, चरा छैन, स्वच्छ हावा छैन भने त्यो गन्तव्य कति सम्पन्न होला?
सायद अब विकासको अर्थ फेरि लेख्नुपर्ने समय आएको छ।
जहाँ सडकसँगै रुख पनि रहोस्।
सहरसँगै नदी पनि बाँचोस्।
मानिससँगै प्रकृति पनि हिँडोस्।
किनभने विकासको बाटो कति लामो भयो भन्नेभन्दा पनि त्यो बाटो हिँड्दा हामीले के जोगायौँ भन्ने कुरा अन्ततः बढी महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।