राजनीतिक प्याज: आँखा रसाउने सत्यहरूको खोजी

राजनीति: पेशा हो कि व्यवसाय? सेवा हो कि पारिवारिक विरासत? लोकतन्त्र हो कि भीडतन्त्र? नीति-प्रणाली हो कि भावनाको प्रवाह?

यी यस्ता मौलिक प्रश्नहरू हुन्, जसको उत्तर आजको राजनीतिक परिवेशमा धूमिल हुँदै गएको छ। वास्तविकताले यी सवालहरूलाई उत्तरविहीन बनाउँदै गएको छ, र यसले गर्दा सम्पूर्ण राजनीतिक प्रक्रियाप्रतिको जनताको विश्वास कमजोर बन्दै गएको छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा सेवा, त्याग र विचारको समृद्ध परम्परा रहेको छ। तर वर्तमान परिदृश्यलाई हेर्दा, राजनीति एक “पारिवारिक उद्यम” को रूपमा विकसित हुँदै गएको देखिन्छ। धेरै राजनीतिक दलहरूमा शीर्ष नेतृत्वको एक निश्चित परिवार वा समूहले नै नियन्त्रण गरेको पाइन्छ। यसले गर्दा सिद्धान्त र योग्यताभन्दा पनि “कुन ठूलो खानदानको हो?” भन्ने कुरै महत्त्वपूर्ण बन्न पुगेको छ। नीतिगत बहसहरू भन्दा पनि भावनात्मक अपील, समूहगत अस्मिता र पहिचानका आधारमा मतदातालाई भावुक बनाउने प्रवृत्तिले “भावनाको राजनीति” लाई बढावा मिलिरहेको छ। सत्ताको पालैपिलो र अवसरवादी गठबन्धनहरूले गर्दा जनताको इच्छा भन्दा पनि दलगत स्वार्थले मूख्य भूमिका खेलेको देखिन्छ, जसले गर्दा लोकतन्त्रको मूल भावना नै प्रश्नांकित हुँदै गएको छ।

नेपाल मात्र होइन, विश्वका धेरै मुलुकहरूमा यही चुनौतीहरू देखिन्छन्। अमेरिका जस्तो परिपक्व लोकतन्त्रमा पनि “राजनीतिक वंशवाद” को उदाहरण (केन्नेडी, बुस, क्लिन्टन परिवार) रहेको छ। भारतमा त पारिवारिक राजनीति एक सामान्य घटना बनिसकेको छ। धेरै पश्चिमा मुलुकहरूमा पनि, पूँजी र मीडिया प्रभावले राजनीतिलाई एक “उच्च-स्तरीय व्यवसाय” को रूपमा परिभाषित गर्न थालेका छन्। सामूहिक निर्णय प्रक्रियालाई “भीडतन्त्र” मा परिणत गर्ने सञ्चारजगत र हालै विकसित सामाजिक सञ्जालको भूमिका पनि अब विश्वव्यापी चिन्ताको विषय बन्न पुगेको छ।

यसरी, आज राजनीति सेवा, सिद्धान्त र नीतिभन्दा पनि सत्ता, परिवार र भावनाको केन्द्रबिन्दु बन्दै गएको छ। यसलाई पुनः मौलिक उद्देश्यतर्फ फर्काउनु नै समयको ठूलो आवश्यकता हो।

राजनीतिमा चुनावको बढ्दो लागत अर्को गम्भीर चुनौती हो। चुनावी लडाइँ अत्यन्त महङ्गो हुँदै जाँदा, साधारण र नीतिबद्ध नेताहरूको लागि टिकट प्राप्त गर्नु एक दुरूह कार्य बन्न पुगेको छ। राजनीतिक दलहरूलाई आर्थिक स्रोतको आवश्यकता भएकाले, उनीहरू टिकट बेच्न वा धनाढ्य व्यक्तिहरूलाई प्राथमिकता दिन बाध्य छन्। यसको परिणामस्वरूप, समाजसेवा र सिद्धान्तको सट्टा पूँजीपति व्यवसायी र उद्योगपतिहरूलाई नै राजनीतिमा प्रवेश गर्ने मार्ग सजिलो भएको छ। यिनीहरूले राजनीतिलाई लगानीको एउटा माध्यमको रूपमा हेर्छन्, जसको आफ्नो फाइदा सत्तामा पुगेपछि व्यवसायिक स्वार्थ पूरा गरेर निकाल्न सकिन्छ। यसप्रकारले, जनताको सेवा गर्ने उद्देश्यले बनेको संसद र सरकार, धनाढ्य वर्गको स्वार्थ पूरा गर्ने संस्थामा परिणत हुँदै गएको छ। यो अवस्थाले लोकतन्त्रको आधारशिला नै कमजोर पार्दछ, जहाँ जनताको आवाज भन्दा पनि पूँजीको आवाज बलियो हुन थाल्छ।

नेपालले समाजवादउन्मुख संविधान स्वीकारेको भए तापनि वास्तविक नीति र कार्यान्वयनको स्तरमा स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता आधारभूत क्षेत्रहरूमा नव-उदारवादी र नव-पूँजीवादी आर्थिक मोडलहरू नै प्रभावी रहेका छन्। संवैधानिक लक्ष्य र व्यावहारिक नीतिबीच यो विरोधाभासले गर्दा सरकारी प्राथमिकताको सूचीमा जनताको आधारभूत स्वास्थ्य सेवा र गुणस्तरीय शिक्षाको पहुँच उच्च स्थानमा रहन सकेको छैन।

यसको स्पष्ट प्रमाण भनेको आजको सामाजिक यथार्थ हो: साधारण जनताले गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा शिक्षा सेवा पाउन असमर्थ छन्। निजी अस्पताल र शैक्षिक संस्थाहरूको अधिकांश मध्यमवर्गीय परिवारका लागि पनि अप्राप्य महँगो शुल्क तोकेका छन्। नेपालमा सरकारी स्वास्थ्य संस्था तथा विद्यालयहरूको स्तर गिरावटको रूपमा देखिन्छ। यो अवस्था संविधानले परिकल्पना गरेको सामाजिक न्याय र कल्याणकारी राज्यको आदर्श विपरीत छ, र यही अवस्था आजको विडम्बनापूर्ण वास्तविकता हो।

नेपाली राजनीतिमा जनताप्रतिको जवाफदेहिताको गम्भीर संकट देखिन्छ। आजको परिदृश्यमा, नेता र संसद जनताप्रति उत्तरदायी हुने स्थानमा, अर्को चुनाव नआएसम्मको लागि स्वेच्छाचारी व्यवहार गर्ने वा दलको गोटी मात्र बनेका छन्। दुर्भाग्यले, राजनीतिक दलहरू भित्र पनि प्रजातान्त्रिक मूल्यहरूको अभाव रहेको छ, र जनप्रतिनिधिहरूले आफूलाई चुन्ने जनताको इच्छा र आवश्यकतालाई पूरा गर्नुको सट्टा दलगत आदेश र व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिँदैछन्।

यसको सबभन्दा दुःखद पक्ष भनेको विदेशी स्वार्थ, निर्देश र अवसरलाई सत्ता कायम राख्ने र बढाउने साधन बनाउने प्रवृत्ति हो। नेताहरूले सत्तामा रहन र सुविधा प्राप्त गर्न विदेशी ताकतहरूसँगको रणनीतिक गठबन्धनलाई प्राथमिकता दिँदैछन्। यसले गर्दा नेपालको राष्ट्रिय स्वाधीनता, वास्तविक लोकतन्त्र र जनताको सार्वभौमिकतामा सीधा कुठाराघात गरेको छ। देशको नीति र निर्णयहरू राजधानी भन्दा बाहिरबाट निर्देशित हुने र विदेशी एजेन्डाहरूले प्रभावित गर्ने यो अवस्थाले राष्ट्रिय गौरव र आत्मनिर्भरतालाई गम्भीर चुनौती दिँदैछ। अन्ततः, यसले लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्त – “जनताको, जनताबाट, जनताको लागि” शासन – लाई नै संकटमा पारेको छ।

नेपालको राजनीतिक स्थितिलाई हेर्दा, यहाँका नेताहरू एउटा नाटकका पुरानो पात्रजस्तै लाग्छन्। तिनीहरूले आफूले पहिले देखि बोकेका शब्दहरू र गरेका वाचाहरूलाई नै बारम्बार दोहोर्‍याइरहेका छन्। स्थिरता, विकास, राष्ट्रवाद, समृद्धि जस्ता शब्दहरू यति चोटी दोहोराइसकेका छन् कि अब ती शब्दहरूको असली अर्थ र भावना नै हराइसकेको छ।

यी शब्दहरू अब जनताका लागि नयाँ आशाको सन्देश बन्न सकेनन्, बरु त एक कानबाट सुनिएर अर्को कानबाट निस्किने आवाजजस्तै बनेका छन्। नेपाली जनताले दशकौंदेखि यही नारा सुनेका छन्, तर कुनै ठोस नतिजा नदेखेपछि अब ती आशाहरूप्रति विश्वासको सट्टा संदेह बढेको छ। जनताको मनमा भोलिको प्रतिको चाहना त छ, तर त्यसको साथै एउटा गहिरो शंका पनि जोडिएको छ। के साँच्चै कुनै परिवर्तन आउनेछ? के यी नेताहरूले गरेका संकल्प कहिल्यै पूरा हुनेछन्? यही आशा र शंकाको द्वन्द्व नै आजको नेपाली राजनीतिको मुख्य स्वरूप बनेको छ।

आजकल त नेपालको अस्तित्व र अस्मितामाथि नै प्रश्न उठ्न थालेका छन्। जब शासक वर्ग आफूमै लडिरहेका छन्, तब नेपाली जनताले पहिलो पटक आफू स्वतन्त्र रहेछौं कि रहेनौं भन्ने शंका गर्न थालेका छन्। यसरी नेपाली जनताको राजनीतिक चेतनामा अचानक एक ठूलो जागरण आएको छ। आज नेपालीहरूले आफ्नो भविष्यको बाटो आफैँ तय गर्नु पर्ने समय आइपुगेको महसुस गर्दैछन्।

यो स्थिति नेपालको मात्र होइन। विश्वभरिको राजनीतिमा पनि यही दृश्य देखिन्छ। कतिपय राष्ट्रहरूमा स्वतन्त्रता, लोकतन्त्र र प्रगतिका रंगहरू चम्किलो रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्। तर जब हामी त्यसको भित्री परतमा पुग्छौं, त्यहाँ निराशा, सामाजिक विभाजन, र असहज सत्यहरू भेट्छौं। कतै लोकतन्त्रको जयघोष गरिन्छ, तर व्यवहारमा त्यहाँ नागरिकहरूमाथि नियन्त्रण, डर र अनिश्चितताको वातावरण छ। प्रविधिले आएर यसलाई अझै जटिल बनाएको छ। हिजोसम्म राजनीति विचार, वैचारिकता र दर्शनमा आधारित हुन्थ्यो। आजभोलि राजनीति एपको नोटिफिकेशन, सोसल मिडियाको ट्रेन्ड र मनोवैज्ञानिक हेरफेरमा आधारित भएको छ। जनतालाई बुझ्ने र समस्याहरूको समाधान गर्ने स्थानबाट आज राजनीति जनतालाई प्रभावित गर्ने र नियन्त्रण गर्ने उपकरणमा परिणत भएको छ।

नेपालको अवस्था यसबाट पृथक छैन। यहाँ जनताको आवाज हरेक कुनामा सुनिन्छ। गाउँको चौतारादेखि राजधानीको सभा कक्षसम्म, सबैले आफ्नो राजनीति, आफ्नो व्याख्या राख्छन्। तर यी सबै आवाजहरूको सामूहिक स्वर के हो? यी सबैको लक्ष्य र दिशा के हो? भन्ने प्रश्न अझै पनि अनुत्तरित नै छ। जब हामी यी सबै आवाजहरूको भित्री परतमा पुग्छौं, त त्यहाँ एउटै मूल भावना पाइन्छ — थकान। दशकौंदेखि परिवर्तनको प्रतिक्षा गर्दागर्दै नेपाली जनता थाकिसकेका छन्। उनीहरूले अनुभव गरिसकेका छन् कि परिवर्तन सम्भव छ, तर त्यो परिवर्तन कसरी आउँछ, कुन बाटोबाट आउँछ, भन्ने ज्ञान अझै पनि धुमिल रहेको छ। यो धुमिलताले नै निराशा र उदासीनतालाई जन्म दिएको छ।

वैश्वीकरणले संसारलाई सानो बनाएको छ, तर राजनीतिलाई झनै जटिल बनाएको छ। हाम्रो अर्थतन्त्र, हाम्रा सुरक्षा चिन्ताहरू, शान्ति र युद्धका सवालहरू, व्यापारका नीतिहरू — सबै कुरा एक-अर्कासँग जोडिएर एउटा जटिल तानाबाना बनेको छ। आजको मानिसको हातमा सम्पूर्ण संसारको जानकारी समाउने मोबाइल फोन छ। तर त्यो जानकारीले भरिएको संसारलाई बुझ्ने समय, धैर्य र गहिरो चिन्तन गर्ने सामर्थ्य हामीले गुमाइसकेका छौं। यसले गर्दा राजनीतिक प्रक्रियामा सतही विश्लेषण र भावनात्मक प्रतिक्रियाहरूले ठाउँ पाएका छन्।

यद्यपि, यो सम्पूर्ण विवेचनाको केन्द्रविन्दुमा एउटा सानो तर महत्त्वपूर्ण आशाको किरण छ। त्यो हो — राजनीति अन्ततः मानिसहरूको सामूहिक व्यवहार, आकांक्षा र इच्छाशक्तिमा नै आधारित हुन्छ। कहिले कुनै दल वा नेताले बनाएको तयारी योजनाले समाजमा ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ, त कहिले जनताको मनभित्र दबिएको, जमिएको असन्तुष्टि एउटा विस्फोटको रूपमा बाहिर निस्किन्छ र इतिहासको दिशा नै बदलिदिन्छ। नेपालको स्थिति यिनै दुई सम्भावनाको बीचमा उभिएको छ। हामीसँग परत धेरै छन् — समस्याहरू धेरै छन्, तर ती परतहरूलाई उघार्ने, नयाँ मार्ग खोल्ने शक्ति अझै पनि अन्तिम रूपमा जनताकै हातमा नै छ। जनताको चेतना, उनीहरूको जागरूकता र एकताको शक्ति नै त्यो मूल हतियार हो जसले गर्दा राजनीतिक परिवर्तन सम्भव छ।

राजनीति को प्याज जस्तै परतहरू अन्ततः मानवीय चेतनाकै स्रोतबाट उत्पन्न हुन्छन्। जसरी प्याजको आधारभूत संरचनामा रहेको मूल बोक्रा सम्म पुग्न परतहरू खोल्नुपर्छ, त्यसरी नै राजनीतिक वास्तविकताको मर्म सम्झन हामीले सतही आवरणहरूबाट मुक्त हुनुपर्छ। नेपालको राजनीतिक प्याजले हामीलाई सिकाएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाठ हो – परतहरू धेरै भए पनि, तिनलाई खोल्ने साहस र क्षमता जनतामा नै हुन्छ। आज हामी थाकेका छौं, शंकाग्रस्त छौं, तर निराशाको यो अँध्यारोमा पनि एउटा आशाको बत्ती बलिरहेको छ: त्यो हो, हामी आफैँ यस प्याजको आधार हौं। हाम्रो सामूहिक इच्छाशक्ति, हाम्रो बुझाई, र हाम्रो नैतिक साहसले नै यसका परतहरू खोल्न सक्छ। ऐनामा हामीले देख्न खोजेको प्रतिबिम्ब हामी आफैँ हौं – र यो ऐना हामीले जे चाहेको त्यही देखाउँछ। त्यसैले अन्तिम सत्य के हो भने, राजनीतिक परिवर्तनको आधार राजनीतिमा हैन, हामीमा नै छ। हामीले आँखा रसाउने सत्यलाई स्वीकार गर्न सिक्यौं भने, अझै धेरै परतहरू खोलिँदै जानेछन्, र अन्ततः एउटा यस्तो केन्द्र पुग्न सकिन्छ जहाँ हामी आफैँ राम्रो राजनीतिको निर्माण गर्न सक्षम हुनेछौं। यो यात्रा थकाउने खालको छ, तर यस यात्राबाट प्राप्त हुने उपलब्धीले हाम्रो सामूहिक मुक्तिको मार्गलाई प्रशस्त गर्नेछ।

एउटा स्पष्ट तथ्यलाई दोहोर्याउनु आवश्यक छः राजनीति एउटा विशाल ऐना जस्तो छ, जसले हाम्रो सामूहिक चरित्र र सामाजिक वास्तविकतालाई नग्नरूपमा प्रतिबिम्बित गर्छ। आज हामीले यस ऐनामा देख्ने प्रतिबिम्ब—पारिवारिक विरासतको प्रभुत्व, महँगो चुनावी राजनीतिले जन्माएका व्यवसायी नेता, दलगत गोटी बनेका प्रतिनिधि, र विदेशी स्वार्थको छायाँ—यी सबै हामी को हौं, हामीले कस्तो व्यवस्था रचेका छौं, र हामी कुन दिशातर्फ अग्रसर छौं भन्ने देखाउँछ।

ऐना फुटे पनि यसको प्रतिबिम्ब हराउँदैन। आजको यो राजनीतिक प्रतिबिम्ब हाम्रो सामूहिक चेतनाको नै अंश हो, र यसलाई परिवर्तन गर्ने शक्ति पनि हाम्रै हातमा निहित छ। यहाँ प्रस्तुत सबै वार्ता, बहस, र विश्लेषणहरू एउटा नयाँ परत खोल्ने प्रयास हुन्। जब हामी कुरालाई उप्काउँछौ, हामीले बुझेका कुराहरूको पुनरावलोकन गर्छौं, र आशा र संकल्पको साथ अगाडि बढ्छौं, त्यसैबेला राजनीति फेरि एकपटक मानिसको सेवामा परिणत हुन सक्छ।

त्यसैले, वर्तमान अवस्थाले हामीलाई निराश बनाउनु हुँदैन। किनभने अहिलेसम्म खोलिएका भन्दा पनि गहिरा र धेरै परतहरू अझै बाँकी छन्। आशा गरौं, ती बाँकी परतहरूभित्र नयाँ सम्भावनाहरू, मानवीय करुणा र राष्ट्रिय गौरवका नयाँ विचारहरू, र परिवर्तनको नयाँ उर्जा लुकेका छन्। ती संभावनाहरू आफू प्रकट हुने क्षणको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। हाम्रो सामूहिक चेतनाले नै यो फुटेको ऐनालाई फेर्न सक्छ, तब हामी एउटा उज्यालो, उत्तरदायी र खरीदारीभन्दा माथिको हाम्रो राजनीतिक प्रतिबिम्ब नयाँ परतका रूपमा देख्न सक्छौं।