प्राचीन नेवाः घरहरूको मूल ढोका किन होचो हुन्थ्यो ?
घर भनेको केवल ईँटा, माटो, काठ वा ढुङ्गाले बनेको संरचना मात्र होइन, यो मानिसको जीवन, भावना, संस्कृति र सभ्यताको केन्द्र पनि हो। मानिसले घाम, पानी, हावाहुरी तथा बाह्य आक्रमणबाट सुरक्षित रहन बनाएको स्थायी आश्रयलाई घर भनिए पनि, घरको वास्तविक अर्थ त्यसभित्र बस्ने मानिसहरूको आत्मीयता, माया, सद्भाव र संस्कारसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले संस्कृतमा भनिएको छ— “गृहम् शून्यम् गृहिणीविना” अर्थात् परिवार र आत्मीयता बिना घर शून्य हुन्छ।
प्राचीन नेवाः समाजमा घरलाई केवल बस्ने स्थानका रूपमा होइन, एउटा पवित्र स्थल वा मन्दिरसरह मान्ने परम्परा रहिआएको पाइन्छ। यही धार्मिक, सांस्कृतिक तथा व्यवहारिक सोचका कारण नेवाः निजी आवासीय घरहरूको मूल ढोका प्रायः होचो बनाइन्थ्यो। यसको पछाडि केवल वास्तुकलात्मक कारण मात्र नभई गहिरो सामाजिक, धार्मिक तथा सुरक्षा सम्बन्धी चेतना समेत जोडिएको देखिन्छ।
१. धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिकोण :
नेवाः समाजमा घरलाई देवताको बासस्थान समान मानिने भएकाले घरभित्र प्रवेश गर्दा मानिसले आफ्नो अहंकार, घमण्ड र दम्भलाई बाहिरै त्याग्नुपर्छ भन्ने मान्यता रहिआएको छ। त्यसैले मूल ढोका होचो बनाइन्थ्यो, जसले गर्दा घरभित्र पस्ने प्रत्येक व्यक्ति शिर निहुराएर, नतमस्तक भई प्रवेश गर्न बाध्य हुन्थ्यो।
यो केवल शारीरिक क्रिया मात्र नभई संस्कार र विनम्रताको प्रतीक थियो। जसरी मानिस मन्दिर प्रवेश गर्दा श्रद्धापूर्वक टाउको झुकाउँछ, त्यसरी नै आफ्नो घरमा पनि आदरभावका साथ प्रवेश गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्थ्यो।
नेवाः भाषामा घरको पिँढी वा ढोकानजिकको भागलाई “पिखालखु” (पिखालाखी) भन्ने गरिन्छ। मान्यता अनुसार बाहिरी संसारको अहंकार, रिस, द्वेष वा अशुद्ध सोचलाई यही स्थानमा त्यागेर मात्र घरभित्र प्रवेश गर्नुपर्छ। यसले घरलाई शान्ति, सद्भाव र सकारात्मक ऊर्जाको केन्द्र बनाउने विश्वास रहेको पाइन्छ।
२. सुरक्षा र सतर्कताको कारण :
प्राचीन समयमा अहिले जस्तो आधुनिक सुरक्षा प्रणाली थिएन। त्यस समयमा घर तथा परिवारलाई जंगली जनावर, चोर, डाँका वा शत्रुको आक्रमणबाट जोगाउनु ठूलो चुनौती थियो। होचो ढोकाबाट प्रवेश गर्दा मानिस अनिवार्य रूपमा निहुरिनुपर्ने भएकाले उसले सहज रूपमा आक्रमण गर्न सक्दैनथ्यो।
यदि कुनै शत्रु वा अपरिचित व्यक्ति जबरजस्ती घरभित्र पस्न खोजे पनि, निहुरिएको अवस्थामा उसलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्थ्यो। यसरी होचो ढोका सुरक्षात्मक दृष्टिले पनि प्रभावकारी मानिन्थ्यो।
त्यसैगरी साना ढोकाले चिसो हावा, धुलो तथा बाहिरी वातावरणको प्रत्यक्ष प्रभाव कम गर्न पनि मद्दत गर्थ्यो। विशेषतः काठमाडौँ उपत्यकाको चिसो मौसमलाई ध्यानमा राख्दा यस्तो संरचना व्यवहारिक पनि थियो।
३. संरचनात्मक मजबुती र वास्तुकला :
प्राचीन नेवाः घरहरू मुख्यतः माटो, ईँटा र काठको प्रयोगबाट निर्माण गरिन्थे। त्यस समयमा आधुनिक सिमेन्ट, फलाम वा कंक्रिटको प्रयोग थिएन। यदि ढोका वा झ्याल धेरै ठूलो बनाइयो भने माथिल्लो भागको भार धान्न कठिन हुने र भवन कमजोर हुने सम्भावना रहन्थ्यो।
त्यसैले संरचनागत मजबुती कायम राख्न ढोकाहरू साना र होचा बनाइन्थे। सानो प्रवेशद्वारले घरको भार सन्तुलन गर्न सहयोग पुर्याउँथ्यो र भूकम्पीय जोखिम कम गर्न पनि मद्दत गर्थ्यो।
विशेषगरी नेवाः वास्तुकलामा काठको कलात्मक प्रयोग हुने भएकाले ढोकाको आकार सानो भए पनि त्यसमा उत्कृष्ट काष्ठकला कुँदिएको पाइन्छ। यसले नेवाः सभ्यताको कलात्मक उचाइलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्दछ।
४. वास्तुशास्त्र र दिशाको सम्बन्ध :
नेवाः परम्परामा घर निर्माण गर्दा दिशाको विशेष ध्यान दिइन्थ्यो। वास्तुशास्त्र अनुसार मूल प्रवेशद्वार, भर्याङ, आँगन तथा दक्षिण मोहडाबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको मानिन्छ।
दक्षिण मोहडामा पर्याप्त घाम लाग्ने भएकाले घरलाई सुखद र स्वास्थ्यकर बनाउन यस्तो संरचना अपनाइन्थ्यो। भर्याङका खुड्किलाहरू पनि प्रायः बिजोर संख्यामा— तीन, पाँच वा सात— राखिने परम्परा थियो। यी खुड्किलाहरू काठ वा ईँटाबाट निर्माण गरिन्थे र यसलाई शुभ मानिन्थ्यो।
यसरी घरको ढोका, भर्याङ, दिशा र आन्तरिक संरचना सबै धार्मिक विश्वास, प्रकृतिसँगको सामञ्जस्य र व्यवहारिक ज्ञानको समन्वयमा आधारित हुन्थे।
५. सामाजिक स्तर र ढोकाको आकार :
सामान्य रैतान (सर्वसाधारण) का घरहरूको मूल ढोका अपेक्षाकृत साना र होचा हुन्थे भने शासक, दरबार वा उच्च वर्गीय व्यक्तिहरूका घर तथा दरबारका ढोकाहरू अग्ला र विशाल बनाइन्थे।
यसले सामाजिक हैसियत, शक्ति र प्रतिष्ठाको संकेत गर्थ्यो। दरबारका ठूला प्रवेशद्वारले राज्यसत्ता, वैभव र सामर्थ्य प्रदर्शन गर्थे भने सर्वसाधारणका घरहरू सरल, विनम्र र सांस्कृतिक मूल्यमा आधारित हुन्थे।
निष्कर्ष :
प्राचीन नेवाः समाजका निजी आवासीय घरहरूको मूल ढोका होचो हुनु कुनै संयोग मात्र होइन। यसमा धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक संस्कार, सामाजिक चेतना, सुरक्षात्मक सोच, वास्तुकला तथा संरचनात्मक ज्ञान सबै समाहित छन्।
होचो ढोकाले मानिसलाई विनम्र बन्न सिकाउँथ्यो, घरलाई पवित्र स्थलका रूपमा सम्मान गर्न प्रेरित गर्थ्यो, बाह्य आक्रमणबाट सुरक्षा दिन्थ्यो र भवनलाई मजबुत राख्न सहयोग पुर्याउँथ्यो।
यसरी हेर्दा प्राचीन नेवाः घरहरूको होचो मूल ढोका केवल वास्तुकलाको शैली नभई नेवाः सभ्यताको जीवनदर्शन, संस्कार र व्यावहारिक बुद्धिको जिउँदो प्रतीक हो।
~०~
#प्रकामानशिल्पकार